List otwarty archeologów: nowelizacja ustawy może zagrozić ochronie zabytków w Polsce

LIST OTWARTY

do

W.P. Prezydenta RP Karola Nawrockiego

W.P. Marszałka Sejmu Włodzimierza Czarzastego

W.P. Marszałek Senatu Małgorzaty Kidawy-Błońskiej

W.P. Prezesa Rady Ministrów RP Donalda Tuska

W.P. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP Marty Cienkowskiej

W.P. Parlamentarzystów i Parlamentarzystek RP

Szanowni Państwo,

Konferencja Dziekanów i Dyrektorów Wydziałów i Instytutów Archeologii Akademickiej w Polsce protestuje przeciwko wejściu w życie z dniem 1 stycznia 2027 r. nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (zob. Dz.U. 2024.647).

Zmiany stanu prawnego wprowadzone drogą nowelizacji oceniamy bardzo krytycznie, ponieważ:

1. a) naruszają one Konstytucję RP, w tym:

– zasadę równości obywateli (uprzywilejowanie jednej grupy interesariuszy, tj. poszukiwaczy),

– ochronę własności (ustawa nie chroni w adekwatny sposób własności terenów, na

których dopuszcza się prowadzenie poszukiwań),

– stoją w sprzeczności z zasadą zrównoważonego rozwoju (umożliwiają wykorzystywanie zasobów dziedzictwa do celów prywatnych w sposób niekontrolowany, podczas gdy zadaniem Państwa jest dbałość o zachowanie zasobów dla kolejnych generacji),

1996. b) naruszają standardy ochrony dziedzictwa archeologicznego zapisane w Europejskiej Konwencji Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego z La Valetta, z dnia 16 stycznia 1992 r., przyjęte przez Rzeczpospolitą Polską – Dz.U. 1996.120.564 (Polska zobowiązała się m.in. zapobiegać niedozwolonemu obiegowi dziedzictwa archeologicznego oraz zapewnić naukowy charakter wykopalisk i poszukiwań archeologicznych),
1997. c) zdezorganizują istniejący system ochrony zabytków, którego skuteczność już obecnie pozostawia wiele do życzenia,
1998. d) doprowadzą do dramatycznego uszczuplenia środków finansowych, przeznaczonych na ochronę zabytków (m.in. system nagród dla znalazców, w tym przewidywany skokowy przyrost wniosków oraz konieczność zapewnienia etatów do ich administracyjnej obsługi lub kosztów procesowych wynikających z ewentualnymi niedociągnięciami w tym zakresie); 
1999. e) pomimo dwukrotnego przesunięcia daty wejścia w życie ustawy, nadal nie został przygotowany system informatyczny, rejestr poszukiwań oraz aplikacja, wskazane w nowelizacji, po stworzeniu wymagający przecież jeszcze odpowiedniego przetestowania, co spowoduje poważne kontrowersje odnośnie do trybu zgłoszeń do rejestru poszukiwań.

Nade wszystko jednak zmiany przyczynią się do dramatycznych i nieodwracalnych strat w archeologicznym dziedzictwie kulturowym Polski, które jest nieodnawialne. Państwo polskie straci kontrolę nad swoją własnością!

Co więcej, koszty wynikające z wejścia w życie nowelizacji spadną na społeczeństwo, co w dobie niestabilnej sytuacji międzynarodowej i wyzwań w zakresie gospodarki ocenić należy zdecydowanie negatywnie. Dalsze argumenty prawne znaleźć można na stronie https://www.ratuj-zabytki.pl/.

Apelujemy do Parlamentarzystów i Parlamentarzystek RP, oraz wszystkich adresatów niniejszego pisma – ponad podziałami – o przywrócenie stanu prawnego sprzed nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Ustawa z 13 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami), tak by umożliwić opracowanie nowelizacji, która uwzględni postulaty środowisk archeologów, muzealników i specjalistów ochrony zabytków. Świadomi ułomności dotychczasowych regulacji prawnych jesteśmy zdania, że należy włączyć do systemu ochrony zabytków różnych interesariuszy. Niezbędne jest podjęcie przez MKiDN dyskusji z ich reprezentantami (instytucjami i stowarzyszeniami) w celu wypracowania nowego modelu ochrony dziedzictwa. Deklarujemy poświęcenie także temu zagadnieniu Kongresu Archeologii Polskiej, który odbędzie się w czerwcu 2027 r.

/-/ dr hab. Jarosław Bodzek, prof. UJ, Dyrektor Instytutu Archeologii UJ

/-/ prof. dr hab. Wojciech Chudziak, Dyrektor Instytutu Archeologii UMK

/-/dr hab. Bartosz Kontny, prof. UW, Dziekan Wydziału Archeologii UW

/-/ dr hab. Marcin Wąs, prof. UG, Dyrektor Instytutu Archeologii UG

/-/ dr hab. Marcin Majewski, prof. US, Kierownik Katedry Archeologii US

/-/ prof. dr hab. Anna Marciniak-Kajzer, Dyrektor Instytutu Archeologii UŁ

/-/ prof. dr hab. Mirosław Masojć, Dyrektor Instytutu Archeologii UWroc.

/-/prof. dr hab. Andrzej Michałowski, Dziekan Wydziału Archeologii UAM

/-/ dr hab. Marcin Szeliga, Dyrektor Instytutu Archeologii UMCS

/-/ dr hab. Katarzyna Trybała-Zawiślak, prof. UR, Dyrektor Instytutu Archeologii UR

/-/ dr hab. Fabian Welc, prof. UKSW, Dyrektor Instytutu Archeologii UKSW

7 maja 2026 r. 

Składający: Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskieg

Krakowskie Przedmieście 26/28, 00-927 Warszawa

OBOWIĄZKOWE ĆWICZENIA TERENOWE DLA STUDENTÓW ARCHEOLOGII, PRZYGOTOWANE PRZEZ INSTYTUT ARCHEOLOGII UMK W ROKU AKADEMICKIM 2025/2026

Zapisy na ćwiczenia terenowe – od 7 do 14 maja 2026 roku – przyjmuje mgr Alina Sosnowska, Instytut Archeologii, telefon 56 611 39 71, e-mail: also@umk.pl (osoby, które wcześniej dokonały zapisu u prowadzących ćwiczenia, proszone są o potwierdzenie uczestnictwa). Szczegółowe informacje dotyczące ćwiczeń zostaną przekazane przez prowadzących zajęcia.

Uczestnictwo w ćwiczeniach terenowych poświadczone przez prowadzącego w systemie USOS jest warunkiem zaliczenia roku akademickiego.

Studenci zobowiązani są do złożenia opiekunom ćwiczeń terenowych oświadczenia o ubezpieczeniu (plik w załączeniu).

^* Ze względów organizacyjnych termin może nieznacznie ulec zmianie.

W Radzie Redakcyjnej Humanities and Social Sciences Communications

Jest nam niezmiernie miło poinformować, że dr hab. Grzegorz Osipowicz, prof. UMK z Instytutu Archeologii UMK został członkiem Rady Redakcyjnej czasopisma Humanities and Social Sciences Communications. Periodyk ten jest publikowany przez wydawnictwo Springer Nature i znajduje się w Nature Portfolio. Jego pięcioletni Impact Factor wynosi 3.9. Warto przy tej okazji dodać, że Prof. G. Osipowicz pełni jednocześnie funkcje Associate Editor w czasopiśmie Frontiers in Enviromental Archaeology (https://www.frontiersin.org/journals/environmental-archaeology) oraz członka Rady Redakcyjnej Lietuvos Archeologija (https://open.istorija.lt/journal/LA). Wspólnie z Dr Justyną Orłowską z Instytutu Archeologii UMK redagują również obecnie tom specjalny pt. Current Studies on Archaeological Worked Bone Heritage w wysokoimpaktowym czasopiśmie Heritage (https://www.mdpi.com/journal/heritage/special_issues/07G7AQD8D7).

więcej informacji

Cmentarzysko i obozowiska kultury pucharów lejkowatych w Markowicach na Kujawach

Nakładem Wydawnictwa Naukowego UMK ukazała się praca zbiorowa pt. Cmentarzysko i obozowiska kultury pucharów lejkowatych w Markowicach na Kujawach, której redaktorem jest dr. Kamil Adamczak z Katedry Prahistorii Instytutu Archeologii UMK w Toruniu.

W publikacji zaprezentowano materiały zabytkowe ze stanowiska 12 w Markowicach na zachodnich Kujawach, obejmujące cmentarzysko oraz pozostałości obozowisk i studni wotywnej, użytkowanych przez wspólnoty wczesnorolnicze z IV tysiąclecia p.n.e. Odkryte tam, unikatowe w skali Polski cmentarzysko społeczności kultury pucharów lejkowatych, wyróżnia się wyjątkowymi formami pochówków. Szczególne znaczenie ma grób młodego mężczyzny złożonego na saniach pogrzebowych w otoczeniu pary bydła. Znalezisko to należy do najwcześniejszych i najlepiej zachowanych w Europie świadectw wykorzystania siły pociągowej zwierząt oraz rozwoju trakcji – innowacji technologicznych epoki kamienia, które wpływały na przemiany gospodarcze i kulturowe pradziejowych społeczności.

Publikacja jest efektem realizacji zadania "Osada i cmentarzysko kultury pucharów lejkowatych w Markowicach na Kujawach" dofinansowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach konkursu "Ochrona zabytków archeologicznych".

Link do pobrania wersji elektronicznej publikacji: https://repozytorium.umk.pl/handle/item/7320

fot. © Wydawnictwo Naukowe UMK

UMK - nabór na studia na rok akademicki 2026/27

Rekrutacja na studia prowadzone na UMK, w tym na naszym Wydziale Nauk Historycznych UMK – start 1 czerwca 2026 r.

więcej informacji

Dr Cecylia Iwaniszewska (1928-2026)

W świąteczną wielkanocną niedzielę 5 kwietnia odeszła dr Cecylia Łubieńska-Iwaniszewska (1928-2026). Uroczystości pogrzebowe odbyły się w dniu 10 kwietnia. Wielce zasłużona torunianka, wybitny astronom i człowiek wielkiego serca. Nauczyciel akademicki wielu pokoleń studentów naszej Uczelni, jak powszechnie wiadomo, nie tylko astronomii, matematyki i fizyki.

Warto przypomnieć, że Pani Doktor w latach 60. minionego wieku prowadziła dla ówczesnych studentów archeologii zajęcia dydaktyczne pt. „statystyka matematyczna dla archeologów”. Do ostatnich lat swojego życia, przy okazji udzielania rozmaitych wywiadów i publikowania własnych wspomnień, zawsze ten fakt przypominała.

Ostatni raz mieliśmy okazję słuchać obszernej wypowiedzi Pani Dr C. Łubieńskiej-Iwaniszewskiej w toruńskim Muzeum Etnograficznym 25 listopada minionego roku podczas wydarzenia „Arsenał wspomnień”, poświęconego osobie Pani Prof. Teresy Dunin-Karwickiej (1931-2024), przez wiele lat prowadzącej zajęcia dydaktyczne z etnologii i etnografii dla studentów archeologii. Jak mogliśmy dowiedzieć się podczas listopadowego spotkania, obie panie pozostawały w wielkiej i wieloletniej przyjaźni. Doktor C. Łubieńska-Iwaniszewska, mimo trudności z własnym zdrowiem, opiekowała się T. Dunin-Karwicką do ostatnich dni jej życia.

tekst J. Gackowski, foto A. Romański

Grant europejski dla badaczki z Instytutu Archeologii UMK