Projekt Skansen
Ochrona dziedzictwa archeologicznego i wykorzystanie jego wartości w uspołecznieniu wiedzy o wczesnośredniowiecznym kompleksie osadniczym w Kałdusie, pow. Chełmno
– koncepcja centrum edukacyjno-badawczego
„Dziedzictwo archeologiczne jest delikatnym i nieodnawialnym bogactwem kulturowym. Użytkowanie każdego terenu musi być kontrolowane i rozwijane tak, aby zminimalizować zniszczenie dziedzictwa archeologicznego. Polityka ochrony dziedzictwa powinna stanowić integralny składnik polityki dotyczącej zagospodarowania przestrzennego, rozwoju i planowania, jak również polityki kulturalnej, ochrony środowiska oraz polityki edukacyjnej”.
(Tzw. Karta Lozańska 1990)
Idea powstania centrum edukacyjno-badawczego wraz z rezerwatem archeologicznym przy Górze św. Wawrzyńca w Kałdusie ma długą tradycję sięgającą co najmniej lat 70-tych XX wieku i łączy się z ówczesnymi odkryciami archeologicznymi oraz z identyfikacją tego miejsca jako pozostałości historycznego, przedlokacyjnego Chełmna (Kola 1975). Szeroko zakrojone prace interdyscyplinarne prowadzone przez Instytut Archeologii UMK w Toruniu, wspomagane finansowo przez kolejne granty ministerialne (KBN i NCN), środki WKZ i sponsora strategicznego T.U. Allianz, oraz przy wsparciu społeczności lokalnej, pozwoliły w latach 1996-2010 odsłonić relikty tego ważnego pod każdym względem ośrodka osadniczego ziemi chełmińskiej, charakteryzującego się ponadlokalnym znaczeniem społeczno-kulturowym, religijnym i politycznym. Prace terenowe realizowano z pełną świadomością, że badania wykopaliskowe prowadzą w konsekwencji do naruszenia a nawet zniszczenia nieruchomego zabytku archeologicznego. Zgodnie z zapisami w art. 5 Karty Lozańskiej badania wykopaliskowe o charakterze szerokoprzestrzennym prowadzono jedynie na stanowiskach zagrożonych gospodarką rolną (stanowisko 2 i 4) oraz zniszczeniem w wyniku istnienia nielegalnego wybierzyska piasku (stanowisko 1). Wpisany do rejestru obszar grodziska (stanowisko 3 i 6) eksplorowany był punktowo w celu rozwiązania konkretnych problemów badawczych, kluczowych z punktu widzenia funkcji społeczno-kulturowych tego wyjątkowego dla historii regionu miejsca.
W trakcie prowadzonych wtedy prac badawczych w środowisku uniwersyteckim skonkretyzowane zostały plany powstania centrum edukacyjno-badawczego, a przekazanie przez Państwa Rutkowskich Uniwersytetowi Mikołaja Kopernika w Toruniu na ten cel gruntów po dawnym wybierzysku piasku (ca 0,25 ha) uruchomiło prace nad jego funkcjonalno-przestrzenną koncepcją. Powstały wtedy wstępne założenia dotyczące lokalizacji i wyglądu pawilonu muzealnego autorstwa toruńskiego architekta Piotra Dąbrowskiego (ryc. 1).
Zamierzeniom tym sprzyjała przede wszystkim promocja odkryć przy Górze św. Wawrzyńca, podjęta dzięki środkom sponsorskim T.U. Allianz, połączona z wystawą prezentowaną w latach 2003-2005 w kilkunastu placówkach muzealnych na terenie całego kraju, począwszy od Muzeum Narodowego w Warszawie. Niestety, światowy kryzys finansowy i przewartościowanie priorytetów w latach 2004-2005 zniweczyły te plany. Do idei tej po latach wrócił Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Koncepcja powołania ośrodka muzealnego w Kałdusie, prezentującego walory historyczno-archeologiczne oraz krajobrazowe tego miejsca, jako filii Muzeum Archeologicznego w Biskupinie, zasługuje w pełni na poparcie. Wpisuje się ona w treści Europejskiej Konwencji o ochronie dziedzictwa archeologicznego z 1992 roku (tzw. Konwencja Maltańska) rekomendującej „ochronę dziedzictwa poprzez (…) utworzenie rezerwatów, nawet gdy nie ma tam widocznych pozostałości na powierzchni lub pod wodą”. Niniejsze opracowanie stanowić ma punkt wyjścia do podjęcia działań formalno-prawnych zmierzających do realizacji tej inwestycji.
