Zespół osadniczy in Culmine

Obiekt położony jest na zachodnim krańcu Pojezierza Chełmińskiego graniczącego bezpośrednio z doliną dolnej Wisły. Znajduje się on w strefie krawędziowej wysoczyzny morenowej płaskiej zbudowanej z glin zwałowych oraz utworów międzymorenowych głównie piasków wodnolodowcowych, mułków i iłów zastoiskowych. Wysokość wysoczyzny w stosunku do dna doliny wynosi około 50–55 metrów, co stwarza przy dobrych warunkach pogodowych możliwość obserwacji rzeki i całej doliny na odcinku kilkunastu kilometrów. Terasa zalewowa doliny pokryta jest warstwą mad rzecznych. Góra św. Wawrzyńca usytuowana jest bezpośrednio przy największym przewężeniu dolin rozdzielającym Basen Unisławski i Basen Grudziądzki. Stwarzało to możliwości powstania przeprawy oraz rozwoju lokalnego osadnictwa po obu stronach rzeki w okolicach dzisiejszego Kałdusa oraz Gruczna. W dnie doliny usytuowane jest Jezioro Starogrodzkie, pochodzenia starorzecznego. Na zachód od niego w odległości kilkuset metrów znajduje się współczesne koryto Wisły. Na podstawie źródeł kartograficznych z końca XVIII wieku oraz badań geomorfologicznych udokumentowano połączenie omawianego jeziora poprzez Trynkę z Wisłą. Łączność tą potwierdzono również dla wczesnego średniowiecza, o czym świadczy datowanie radiowęglowe osadów rzecznych na odcinku łączącym Trynkę z Jeziorem Starogrodzkim. Stwarzało to możliwości bezpośredniego wykorzystania tego jeziora do komunikacji wodnej związanej ze szlakiem wiślanym. Odkrycie pod koniec XIX wieku w torfach w dolinie Wisły, niedaleko Chełmna fragmentów „łodzi wikińskiej” potwierdzałoby funkcjonowanie takiego szlaku we wczesnym średniowieczu. Połączenie to wskazuje również na możliwość powstania i funkcjonowania przy Górze św. Wawrzyńca portu i przystani rzecznej. Dotychczasowe badania archeologiczne nie potwierdziły, jak dotąd, tego domysłu.

Najbardziej charakterystycznym elementem krajobrazu wysoczyzny była i jest obecnie Góra św. Wawrzyńca. Współcześnie ma ona paraboliczny kształt, rozmiary u podstawy 150×50 metrów, wysokość względną około 20 metrów oraz nachylenie zboczy 30-45 stopni. Na podstawie badań paleogeomorfologicznych wiemy, że wyniesienie to utworzone zostało na bazie piaszczystej wydmy, powstałej na przewężeniu terenowym ograniczonym z dwóch stron bocznymi dolinkami erozyjnymi odprowadzającymi wody w kierunku doliny Wisły. Przewężenie to oddzielało cypel wysoczyznowy od reszty wysoczyzny nadając omawianemu miejscu szczególne walory obronne stanowiąc o osobliwej formie tego miejsca. Wyniesienie terenowe zwane Górą św. Wawrzyńca było wielokrotnie przekształcane przez człowieka, a ukształtowane zostało zasadniczo we wczesnej epoce żelaza, kiedy istniejąca wydma została wykorzystana do wzniesienia fortyfikacji grodu kultury łużyckiej.

Kolejne jej przekształcenia miały miejsce we wczesnym średniowieczu, kiedy Góra ta została wypiętrzona względem otaczającego terenu około 17–18 metrów, a względem dna doliny około 70 metrów. Obecnie jest to najwyższy punkt terenowy w promieniu kilku kilometrów (ponad 97 m n.p.m.). Jej południowe stoki zajmuje rezerwat przyrody z charakterystyczną florą składającą się z roślin stepowych oraz reliktów dawnych upraw. Rezerwat „Góra Św. Wawrzyńca” znajdujący się w obrębie Zespołu Parków Krajobrazowych Nadwiślańskiego i Chełmińskiego należy do najmniejszych rezerwatów położonych w Dolinie Dolnej Wisły. Jego powierzchnia obejmuje zaledwie 0,75 ha, a łączna długość granicy wynosi niespełna 510 metrów. Rezerwat został utworzony w celu ochrony rzadko spotykanego w Polsce zespołu pięciornika piaskowego i ostnicy włosowatej Potentillo-Stipetum capillatae. Murawa kserotermiczna jest rzadkim przykładem wykształcenia się roślinności stepowej na siedlisku antropogenicznym. Według Dariusza Kamińskiego „jej powstanie, trwanie na tym stanowisku oraz skład gatunkowy są świadectwem długotrwałego osadnictwa i antropogenicznego przeobrażania siedlisk” (Kamiński 2004, 133). Jeszcze pod koniec lat 50-tych XX wieku Góra św. Wawrzyńca, podobnie jak we wczesnym średniowieczu, była niezadrzewiona, co dobrze służyło zachowaniu murawy kserotermicznej. Obecnie partie szczytowe Góry porastają kilkudziesięcioletnie drzewa o zróżnicowanym składzie gatunkowym.

W okresie nowożytnym przy Górze stała kaplica pod wezwaniem św. Wawrzyńca, diakona rzymskiego, żyjącego w latach 225–258 za czasów panowania cesarza Waleriana (Rozynkowski 2003). Kaplica zbudowana w konstrukcji szachulcowej nie zachowała się a jej relikty wraz z sąsiadującymi z nią grobami odkryto w trakcie badań wykopaliskowych prowadzonych na gródku w latach 70-tych XX wieku, po północnej stronie Góry. Dzień męczeńskiej śmierci świętego, patrona ubogich, piekarzy, pszczelarzy i bibliotekarzy, przypada na 10. sierpnia.

*

Kiedy w połowie lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia finalizowany był pierwszy etap badań nad wczesnośredniowiecznymi strukturami osadniczymi w strefie chełmińsko-dobrzyńskiej, stało się oczywiste, że przysłowiowym kluczem do rozwiązania wielu problemów dotyczących ich genezy i rozwoju, zwłaszcza w okresie od X do XII/XIII wieku, będą dopiero wyniki szczegółowych badań zespołu osadniczego w Kałdusie pod Chełmnem. Już w trakcie wcześniejszych prac archeologicznych prowadzonych w jego obrębie uzyskano bowiem wiele wartościowych danych źródłowych, na podstawie których sformułowano nie tylko hipotezę o ponadlokalnym znaczeniu tego ośrodka w młodszych fazach wczesnego średniowiecza, ale przede wszystkim zidentyfikowano go jako historyczne, wczesnopiastowskie Chełmno (łac. Culmen), którego nazwa pojawia się po raz pierwszy w tzw. falsyfikacie mogileńskim (l0657 1146 rok), w opisie dziewięciny płaconej na rzecz klasz­toru benedyktyńskiego w Mogilnie (nonitm forum cum tabernario in Culmine; Słownik 1971, s 18; Labuda 1978).

Od 1996 roku w ówczesnym Zakładzie Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych Instytutu Archeologii UMK w Toruniu pod kierunkiem Wojciecha Chudziaka realizowany jest interdyscyplinarny projekt badawczy, którego przedmiotem są cztery stanowiska archeologiczne składające się na zasadniczy trzon przestrzenny badanego zespołu osadniczego w Kałdusie: dwie nekropolie (stanowiska l i 4), osada podgrodowa (stanowisko 2) oraz grodzisko wraz z gródkiem wewnętrznym (stanowiska 3 i 6).

Zamieszczone materiały pochodzą z publikacji:

Ceynowa Giełdon Mirosława, Kamiński Dariusz, Relikty roślinne związane z pradziejowym i wczesnośredniowiecznym osadnictwem w Kałdusie, [w:] Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie. Studia przyrodniczo-archeologiczne, Mons Sancti Laurentii, tom 2, red. Wojciech Chudziak, Toruń 2004, s. 129–141

Chudziak Wojciech, Wczesnośredniowieczna przestrzeń sakralna in Culmine na Pomorzu Nadwiślańskim, Mons Sancti Laurentii, tom 1, Toruń 2003.

Labuda Gerard, Początki klasztoru w świetle źródeł pisanych, [w:] Materiały sprawozdawcze z badań zespołu pobenedyktyńskiego w Mogilnie, Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, seria B, t. 52, z. 1, Warszawa 1978, s. 21–59.

Rozynkowski Waldemar, Mons Sancti Laurentii – wokół kultu św. Wawrzyńca, [w:] Mons Sancti Laurentii, tom 1, Toruń 2003, s. 189–198..

Słownik, Słownik historyczno-geograficzny ziemi chełmińskiej w średniowieczu, red. M. Biskup, Wrocław 1971.

Dokumentacja lotnicza została wykonana przez Jacka Bojarskiego, Andrzeja Janowskiego, Marcina Weinkaufa (1998), Ryszarda Kaźmierczaka (2026) oraz Wiesława Stępnia (lata 2004–2023).

galeria zdjęć