Aktualności
Konferencja naukowa „Góra św. Wawrzyńca w Kałdusie. 150 lat badań archeologicznych”
W 2026 roku przypada 150. rocznica rozpoczęcia badań archeologicznych przy Górze św. Wawrzyńca w Kałdusie, będącym przedlokacyjnym, historycznym Chełmnem. Jest to jedno z najcenniejszych stanowisk archeologicznych województwa kujawsko-pomorskiego, miejsce nie tylko o niezwykłych walorach historycznych i krajobrazowych, ale także o wyjątkowym znaczeniu dla naszego regionu i kultury narodowej – szczególny świadek historii ziemi chełmińskiej i Pomorza Nadwiślańskiego. W bogatych nawarstwieniach kulturowych zachowały się tam liczne ślady materialne świadczące o szczególnej roli tego miejsca zarówno w pradziejach, jak i w czasach historycznych, zwłaszcza w początkowym okresie kształtowania się państwowości polskiej. Po zajęciu ziemi chełmińskiej przez zakon krzyżacki powstała w tym miejscu warownia Potterberg, stanowiąca siedzibę komturów chełmińskich (1242/43–1283), a w czasach nowożytnych (koniec XVII – 1. połowa XIX wieku) wzniesiono tu kaplicę pod wezwaniem św. Wawrzyńca.
W 1876 roku, dokładnie 150 lat temu, we wsi Kałdus, leżącej wówczas w granicach Prus Zachodnich, odkryto pierwsze groby wczesnośredniowieczne. Przez sto pięćdziesiąt lat, niezależnie od zmieniających się uwarunkowań politycznych i kształtowania się granic państwowych, Kałdus przyciągał uwagę kolejnych pokoleń badaczy – zarówno profesjonalistów, jak i amatorów – zainteresowanych tym niezwykłym miejscem. W latach 1967–1972 badania w Kałdusie prowadzili archeolodzy toruńskiej uczelni, Wiesława Matuszewska-Kola i Andrzej Kola, z ówczesnej Katedry Archeologii Polski i Powszechnej. W 1996 roku, okrągłe 30 lat temu, badania wykopaliskowe rozpoczął i prowadzi do dziś Instytut Archeologii UMK w Toruniu, kontynuując wcześniejsze prace archeologiczne, a zarazem pisząc nowy rozdział w badaniach nad tym ośrodkiem.
Rezultaty prac prowadzonych przez ostatnie trzy dekady zaprezentowano w licznych publikacjach naukowych i popularnonaukowych, w tym w uniwersyteckiej serii Mons Sancti Laurentii (tomy 1–9), redagowanej przez Wojciecha Chudziaka. Na temat odkryć w Kałdusie powstał film popularnonaukowy, a najciekawsze zabytki zaprezentowano na wystawie archeologicznej „Tajemnice Góry św. Wawrzyńca”, która od 2003 roku była prezentowana w najważniejszych muzeach Polski, począwszy od Muzeum Narodowego w Warszawie.
W związku z przypadającą w tym roku podwójną rocznicą (150 lat od pierwszych odkryć w Kałdusie oraz 30 lat badań Instytutu Archeologii UMK), wraz z Uniwersyteckim Centrum Archeologii Średniowiecza i Nowożytności, pod patronatem Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego i JM Rektora UMK, Instytut Archeologii UMK podjął się organizacji konferencji naukowej oraz nowej wystawy w Muzeum Okręgowym w Toruniu (5–6 listopada 2026 roku), dając tym samym okazję do podsumowania najważniejszych wyników badań, nakreślenia perspektyw badawczych oraz strategii zarządzania tym bezcennym dziedzictwem archeologicznym, jakim jest wielokulturowy zespół osadniczy w Kałdusie. Spotkanie w otwartej formule będzie okazją do przedyskutowania wielu ważnych kwestii związanych z uspołecznieniem tego miejsca, w tym przede wszystkim planów stworzenia pod Górą św. Wawrzyńca muzeum z rezerwatem archeologicznym, stanowiącego filię Muzeum Archeologicznego w Biskupinie.
Strona konferencji: https://kalduskonferencja.umk.pl
◄ Za nami kolejny sezon praktyk studenckich w Kałdusie, jednak to nie koniec badań na grodzisku. W bieżącym sezonie kontynuujemy prace w dwóch wykopach. Wreszcie, po trzech latach trudnych badań, udało się osiągnąć spąg nawarstwień kulturowych w wykopie zlokalizowanym w obniżeniu terenowym w środkowej partii grodziska. W przeszłości znajdowało się tu ważne dla lokalnej społeczności miejsce z dostępem do wody – prawdopodobnie głęboka studnia. W leju o średnicy kilku metrów, a w dolnej partii o czworokątnym kształcie z negatywem konstrukcji drewnianej, zarejestrowano warstwy o miąższości ponad 8 m. Pozyskano z nich ogromne ilości materiałów źródłowych w postaci fragmentów naczyń ceramicznych i kości zwierzęcych (dzikich i domowych) przede wszystkim z XI-XII wieku oraz zalegające na złożu wtórnym ułamki naczyń z wczesnej epoki żelaza. Po zadokumentowaniu całego profilu z zapisem historii tego miejsca, datowanego od młodszej epoki kamienia po późne średniowiecze, pobrano próby do badań paleobotanicznych (dr hab. A. Noryśkiewicz, prof. UMK i prof. Monika Badura z UG). W drugim z wykopów – po północnej stronie obniżenia (studni) trwają prace nad rozpoznaniem zabudowy nieszklanej oraz strefy produkcyjnej z wczesnego średniowiecza. W sprasowanych warstwach popiołów, węgli drzewnych i polepy dopatrzyć się można kilku poziomów zabudowy datowanej od XI do początku XIII w. W pozostałościach naziemnych budynków oraz związanych z nimi piecowisk zarejestrowano fragmenty naczyń, kości zwierząt (w tym wymarłych turów), narzędzia i przedmioty związane z życiem mieszkańców. Przed nami eksploracja warstw pochodzących z wcześniejszego okresu funkcjonowania osiedla wewnątrz wałów grodu chełmińskiego. Równie imponująco prezentują się zalegające pod zabudową wczesnośredniowieczną nawarstwienia z wczesnej epoki żelaza, z których zebrano bogaty zespół ceramiki, w tym całe naczynia [JB].
◄ Otrzymaliśmy wyniki badań izotopowych dla czterech prób ołowiu z odważników z Kałdusa. Analiza izotopów ołowiu została przeprowadzona w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego.
◄ 6 lipca 2026 roku w Instytucie Archeologii UMK stypendysta grantu „Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie – chełmiński sedes regni principalis (projekt 5)” finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki, Pan Franciszek Przybylak obronił pracę magisterską pt. „Obiekty związane z działalnością metalurgów na terenie wczesnośredniowiecznego grodziska w Kałdusie, gm. Chełmno, stan. 3”. Praca powstała pod opieką merytoryczną dr hab. Jacka Bojarskiego, prof. UMK. Gratulujemy Panu magistrowi.
◄ 2 czerwca w Instytucie Archeologii UMK we Toruniu, przy wsparciu Urząd Miasta Torunia odbyła się konferencja jubileuszowa z okazji „80- lecia archeologii akademickiej w Toruniu”. Głównym punktem wydarzenia była sesja posterowa, na której zaprezentowano między innymi dwa postery „Cyrkulacja srebra monetarnego na Pomorzu Wschodnim i Kujawach we wczesnym średniowieczu” oraz „Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie na ziemi chełmińskiej”, oba zadania realizowano w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki „Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie – chełmiński sedes regni principalis (projekt 5)”, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki w ramach konkursu OPUS 23 (UMO-2022/45/B/HS3/01572).
◄ W dniach 14–16 maja dr Paweł Szczepanik z Katedry Starożytności i Wczesnego Średniowiecza Instytut Archeologii UMK w Toruniu brał udział w 61st International Congress on Medieval Studies, organizowanym przez Medieval Institute w Western Michigan University w Kalamazoo. W ramach sesji Archaeology in the Medieval Past nasz kolega wygłosił referat pt. „Christianization on the Edge: New Archaeological Perspectives on the Conversion of Pomerania”. Wystąpienie zostało przygotowane miedzy innymi w ramach realizowanego obecnie projektu NCN „Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie – chełmiński sedes regni principalis (projekt 5)” [2022/45/B/HS3/01572].
◄ Zachęcamy do odwiedzenia nowego odcinka KONTEKSTU, w którym dr Paweł Szczepanik opowiada o obiekcie odkrytym w 1998 roku na grodzisku w Kałdusie
https://www.youtube.com/watch?v=kcQiM72kp0Q
◄ Otrzymaliśmy właśnie z Melbourne wyniki analiz metaloznawczych kęsów ołowianych z grodziska (stanowisko 3) oraz denara krzyżowego i fragmentu technologicznej próby menniczej z osady (stanowisko 2). Wyniki niebawem zostaną opublikowane w artykule „Próba mennicza z podgrodzia rzemieślniczo-handlowego w Kałdusie na ziemi chełmińskiej (Poland)”
◄ O archeologicznej przeszłości Kałdusa – ważnego ośrodka na rubieżach Państwa Piastów opowiada kierownik projektu prof. Wojciech Chudziak na antenie Programu 1 Polskiego Radia w magazynie kulturalno-naukowym EUREKA