Historia badań zespołu osadniczego
Badania do 1996 /galeria/
Badania od 1996 /galeria/
Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie stał się obiektem zainteresowania badaczy już w XIX wieku. Jeden z jego członów, cmentarzysko (obecnie określane jako stanowisko 1) zlokalizowano najprawdopodobniej już w 1871 roku. Wtedy to pojawiła się bowiem pierwsza wzmianka o przypadkowym znalezieniu w Kałdusie koło Chełmna kilku zabytków, które następnie trafiły do muzeum w Schwerinie. W roku 1876 właściciel Kałdusa, pan Kirchner, wydobył pierwszy szkielet ludzki oraz zabytki, z których część przekazano ponownie do Schwerina. Niektóre z nich trafiły zapewne do doktora Abrahama Lissauera z Gdańskiego Towarzystwa Przyrodniczego (Naturforschende Gesellschaft in Danzig). Krótką informację o pracach Kirchnera zamieścił jedynie Gotfryd Ossowski [ryc. 1].
Latem 1876 roku pierwsze systematyczne (profesjonalne) badania wykopaliskowe na cmentarzysku prowadziła powołana w tym celu komisja w skład której wchodzili: radca Gdańska Helma, dr Lissauer oraz landrat chełmiński Stumpfeld. W trakcie prowadzonych przez niego prac przebadano 70 grobów, z których w 25 znaleziono wyposażenie, a w jednym przypadku zanotowano ślady obstawy (trumny?) drewnianej [ryc. 2]. Na podstawie uzyskanych danych liczbę pierwotnie istniejących pochówków oszacował na 100. Prace prowadzono na szczycie małego piaszczystego wyniesienia, usytuowanego w pobliżu „starej góry grodowej” („Burgberg”). Opis wykopalisk, inwentarz zabytków i zestaw kilkudziesięciu pomiarów dokonanych na 30 czaszkach [ryc. 3], Lissauer zawarł w czasopiśmie „Zeitschrift für Ethnologie”, a szkielety i znalezione przy nich przedmioty przekazał do Gdańska. Efektem kolejnych badań A. Lissauera, przeprowadzonych na nekropoli w latach 1878–1887 było odkrycie następnych 72 szkieletów. W 1897 roku z ramienia Westpreussische Provinzial – Museum badania w Kałdusie przeprowadzali jeszcze dr Konrad Lakowitz (prezes sekcji botanicznej Towarzystwa Przyrodniczego w Gdańsku), a w 1905 roku prof. Paul Kumm. W 1897 roku dr K. Lakowitz wyeksplorował obszar 9,5 ara, odkrywając dalsze 160 grobów. Amatorskie badania grobów szkieletowych koło Góry św. Wawrzyńca w 1885 roku przeprowadził Bauer, inspektor budownictwa wodnego („Wasserbau-Inspektor”) z Chełmna. Wspomniane przez A. Lissauera w 1887 roku przedmioty z cmentarzyska w Kałdusie, zdeponowane w Prussia – Museum zu Königsberg, najprawdopodobniej były znalezione właśnie przez Bauera.
W czerwcu 1890 roku kolejne badania w Kałdusie przeprowadził K. Florkowski, zakładając 9 wykopów [ryc. 4–5]. Określił on dzisiejsze stanowisko 3 – grodzisko – jako „Burgberg”, natomiast niewielkie piaszczyste wyniesienie, zlokalizowane na południe od grodziska (dzisiejsze wybierzysko piasku w zachodniej części stanowiska 1) nazwał „Lorenzberg” (Góra św. Wawrzyńca). W 1905 roku kolejne groby przebadał wspomniany wcześniej P. Kumm, późniejszy dyrektor Muzeum w Gdańsku. W tym samym roku, najpierw w maju, a następnie w sierpniu, badania na cmentarzysku prowadził Kazimierz Chmielecki (1905, s. 372–384). Przebadał on łącznie obszar czterech arów i wydobył 41 szkieletów. Do wybuchu II wojny światowej przedmiotem zainteresowania badaczy, jak też archeologów-amatorów (m.in. p. Fiałka i Dittbrennera), którzy na własną rękę przeprowadzili badania, eksplorując groby bez prowadzenia jakiejkolwiek dokumentacji, były zatem prawie wyłącznie cmentarzyska (obecne stanowiska 1 i 4). W obrębie stanowiska 1 przebadano w przybliżeniu 25–30 arów, odkrywając przy tym około 400 grobów wraz z wyposażeniem [ryc. 6].
Wydarzenia II wojny światowej spowodowały konieczność ewakuacji z Westpreussische Provinzial – Museum wielu zbiorów muzealnych. Archiwa muzealne, a wraz z nimi prawdopodobnie też dokumentacja z badań A. Lissauera, K. Lakowitza i P. Kumma zostały wywiezione na Żuławy Wiślane i uległy zniszczeniu (Kwapiński 1995, s. 29). Po wielu latach ocalałe przedmioty zebrano w Museum für Vor- und Frühgeschichte w Berlinie – Charlottenburgu [ryc. 7]. Do dnia dzisiejszego znajduje się tam 60 metalowych ozdób i elementów stroju oraz liczne paciorki szklane i kamienne, narzędzia i przedmioty ceramiczne, pochodzące z Kałdusa, z których większość trafiła tam za pośrednictwem nauczyciela z Kałdusa – Dittbrennera. W archiwum Museum für Vor- und Frühgeschichte zachowała się też liczna korespondencja z lat 1891–1920, między kierownictwem tamtejszego Muzeum a Dittbrennerem [ryc. 8ab].
Prace wykopaliskowe w obrębie zespołu osadniczego w Kałdusie wznowiono dopiero po ponad pół wieku [ryc. 9]. Kiedy w 1956 roku w wyniku pogłębionej jesiennej orki zniszczono kilkanaście szkieletów, rozwlekając część kości na znacznym obszarze, ówczesny konserwator zabytków archeologicznych Henryk Wiklak podjął decyzję o przeprowadzeniu w następnym roku badań ratowniczych. Badaniami kierowali Eleonora Byrska–Kaszewska, Jan Kucharski i Henryk Wiklak, a ich podstawowym celem było „zabezpieczenie zabytków wyrzuconych na powierzchnię i zabezpieczenie najbardziej zagrożonych odcinków na cmentarzysku, osadzie i grodzisku” [ryc. 10]. Na tym terenie odkryto 77 grobów wczesnośredniowiecznych (w tym 36 z wyposażeniem) i 27 jam osadniczych z wcześniejszych epok. Materiał źródłowy pochodzący z cmentarzyska stosunkowo szybko został opracowany i opublikowany. Przedmioty znalezione w trakcie badań prowadzonych przez ośrodek łódzki trafiły w latach 70. XX wieku niemal w całości do Muzeum Okręgowym w Toruniu. Kilka przedmiotów pozostało w Muzeum Ziemi Chełmińskiej w Chełmnie. W 1957 roku prowadzono prace archeologiczne na osadzie podgrodowej (stanowisko 2) w odległości około 40 metrów od zewnętrznej podstawy wału, na północ od drogi prowadzącej z Kałdusa na grodzisko, na najwyższym wzniesieniu. Badania objęły powierzchnię czterech ćwiartek arowych. W trakcie tych prac zarejestrowano częściowo zachowaną warstwę kulturową oraz 9 zróżnicowanych jam osadniczych. Równocześnie przy okazji badań terenowych prowadzonych na cmentarzysku i osadzie podgrodowej był wizytowany teren grodziska (stanowiska 3 i 6)., gdzie pierwsze prace o charakterze ratowniczym przeprowadził H. Wiklak w 1958 roku. Wytyczony został wówczas jeden wykop w obrębie gródka (stanowisko 6). Systematyczne badania wykopaliskowe podjęto dopiero w latach 1967–1969 i 1970–1972. Pracami terenowymi kierowali wówczas Andrzej Kola, Wiesława Matuszewska-Kola z Katedry Archeologii Polski i Powszechnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz w latach 1971–1972 pracownik Muzeum w Grudziądzu-Ryszard Boguwolski. Nadzór naukowy nad pracami sprawował Kazimierz Żurowski, Kierownik Katedry Archeologii UMK. W trakcie sześciu sezonów wykopaliskowych przebadano na grodzisku (stanowisko 3) oraz gródku (stanowisko 6) powierzchnię 367 m2 (Kola 1975, s. 17). Łącznie wytyczono dziewięć wykopów, pięć w obrębie gródka oraz cztery na grodzisku, w północnej zachodniej (po jednym) oraz południowo-wschodniej jego części (dwa). W 1992 roku na stanowisku 1, w miejscu dzikiego wybierzyska piasku na wniosek Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przeprowadzono jednodniowe badania ratownicze. Kolejny etap badań zespołu osadniczego w Kałdusie związany jest z działalnością naukowo-badawczą Zakładu Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych, której pracownicy pod kierownictwem Wojciecha Chudziaka rozpoczęli od 1996 roku systematyczne prace wykopaliskowe na grodzisku (stanowisko 3), gródku (stanowisko 6), cmentarzyskach (stanowiska 1 i 4) oraz osadzie podgrodoqwej (stanowisko 2).
Zamieszczone materiały pochodzą z publikacji:
Drozd Alicja, Historia badań i stan opracowania materiałów źródłowych, [w:] Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 1), Mons Sancti Laurentii, tom 3, red. Wojciech Chudziak, Toruń 2006, s. 13–25.
Kola Andrzej, Wczesnośredniowieczne Chełmno w świetle źródeł archeologicznych. Problem pierwotnej lokalizacji, Toruń 1975, maszynopis w Instytucie Archeologii UMK, Toruń.
[Ryc. 1]. Fragment „Mapy Archeologicznej Prus Zachodnich (…)”z lokalizacją stanowisk archeologicznych w Kałdusie (wg Ossowski 1880)
[Ryc. 2]. Kałdus, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 1. Przedmioty znalezione na terenie cmentarzyska w trakcie badań A. Lissauera (wg Lissauer 1878, tabl. II)
[Ryc. 3]. Kałdus, gm. Chełmno, stanowisko 1. Dokumentacja rysunkowa czaszek z badań A Lissauera (wg Lissauer 1878, tabl. III-IV)
[Ryc. 4]. Kałdus, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 1. Odręczny rysunek z lokalizacją wykopów K. Florkowskiego (archiwum Działu Archeologii Muzeum Okręgowym w Toruniu)
[Ryc. 5]. Kałdus, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 1. Przedmioty z cmentarzyska znajdujące się na początku XX wieku w zbiorach Muzeum w Grudziądzu (wg Kurzyńska 2004)
[Ryc. 6]. Kałdus, gm. Chełmno. Przedmioty prawdopodobnie znalezione na terenie cmentarzyska: a – naczynie (wg Amtlicher Bericht 1899); b – grot (wg Petersen 1939); c – krzesiwo (wg Łęga 1930); d – nóż (Łęga 1930); e, f – kabłączki skroniowe (e – wg Langenheim 1937; f – wg Lissauer 1905)
[Ryc. 7]. Inwentarz zbiorów Museum für Vor- und Frühgeschichte w Berlinie (archiwum Museum für Vor- und Frühgeschichte w Berlinie)
[Ryc. 8] Fragmenty korespondencji między K. Dittbrennerem a dyrekcją Museum Völkerkunde w Berlinie: a – z dnia 8.10.1896 r.; b – z dnia 23.05.1897 r. (archiwum Museum für Vor- und Frühgeschichte w Berlinie)
[Ryc. 9]. Mapa katastralna Góry św. Wawrzyńca i terenów przyległych z 1955 r. (archiwum Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Toruniu)
[Ryc. 10]. Kałdus, woj. kujawsko-pomorskie. Plan wczesnośredniowiecznego zespołu osadniczego wraz z zasięgiem cmentarzyska (stanowisko 1) i osady podgrodowej (stanowisko 2) (wg. Kaszewska 1960)
galeria zdjęć
