GRODZISKO STANOWISKO 3
GRODZISKO (część S) STANOWISKO 3
W trakcie badań prowadzonych w latach 1996-2001 odsłonięto relikty monumentalnej budowli murowanej o długości 36 metrów i szerokości 14 metrów. Usytuowane one były bezpośrednio u północnego podnóża Góry św. Wawrzyńca. Stanowiły je pozostałości zapewne niezrealizowanej inwestycji sakralnej, trzyabsydowego kościoła z jedno- lub trójdzielnym korpusem nawowym. W części NE zalegały one bezpośrednio na warstwach kultury łużyckiej, a w części W przecinały nawarstwienia wczesnośredniowieczne z materiałem ceramicznym pochodzącym z 4. ćw. X – 1 poł. XI w. Korona murów przykryta była nawarstwieniami zawierającymi homogeniczny materiał ceramiczny z 2. poł. XI i XII w., co pozwoliło na wydatowanie obiektu na 1. połowę XI wieku. Po zachodniej stronie reliktów kościoła odsłonięto relikty konstrukcji kamiennej określonej pod względem funkcjonalnym jako fundament tzw. aneksu zachodniego (wykopy 18, 24, 30)(ryc. 12-13 czy ok?).
Poniżej tej struktury znajdował się duży nieckowaty obiekt łączony ze sferą wyobrażeń mityczno-sakralnych (obiekt 4/98). Jego zasadniczą część stanowił stos kamieni „polnych” usytuowanych w naturalnym obniżeniu terenowym, w którym stwierdzono ślady wysięku wód gruntowych. W obrębie obniżenia terenowego wyróżniono kilka antropogenicznych przegłębień, o trudnej do określenia funkcji, pochodzących zapewne z 1. poł. X w. Stos kamienny, o średnicy około trzech metrów i wysokości niespełna jednego metra, zinterpretowano jako ołtarz ofiarny. Na jego powierzchni i między kamieniami zalegały tysiące nasion czarnego bzu, rozmaite szczątki roślinne (np. ziarna żyta), zwierzęce (kości bydła, owiec, kóz i koni), a także węgle drzewne i spalenizna (1105±25 BP; 1125±40 BP). Warstwy spalenizny charakteryzowały się podwyższoną zawartością fosforu wskazującą na akumulację w tych warstwach dużych ilości materiału organicznego. W tym kontekście występowały również kości ludzkie, w tym wtórnie użyta w celach ofiarnych czaszka mężczyzny z wczesnej epoki żelaza (2300±35 BP). Stos kamienny przykrywała warstwa gliny oraz spalenizna (warstwa 27; 990±75 BP; 990±60 BP; 1030±70 BP), na której zalegał fundament kamienny tzw. aneksu zachodniego. Zbudowano go na planie regularnego czworoboku o wymiarach 4 x 3,5 metra z wyodrębnioną częścią zachodnią nawiązującą do rozwiązań absydialnych. Bezpośrednio nad nim występowała warstwa zbitej gliny przykrytej utworem piaszczystym z kośćmi zwierzęcymi. W jej obrębie zalegały przedmioty o charakterze elitarnym, w tym łączone z religią chrześcijańską (mosiężne okucie w formie modlącej się kobiety tzw. orantki, denary krzyżowe czy też zapinka/brosza tarczowata ze szklanym oczkiem pokrytym emalią w formie krzyża) czy sferą wierzeń przedchrześcijańskich (brązowy toporek-zawieszka oraz dwa zęby dzika z przewierconymi otworami). Najmłodszy w omawianej strefie badawczej był poziom osadniczy z piecami związanymi z działalnością hutniczo-kowalską datowany na 2. poł. XII i 1. poł. XIII w.
GRODZISKO (część W) STANOWISKO 3
W latach 2001–2002 w kilku miejscach rozpoznano również stratygrafię kulturową zachodniej części cypla grodowego, przebadanego w trakcie wcześniejszych badań w minimalnym zakresie (ryc. 17–18). Zarejestrowano złożony układ nawarstwień kulturowych sięgających do głębokości 4 metrów. Liniowo wzdłuż zachodniej krawędzi cypla usytuowana była zabudowa oddzielona od krawędzi niewidocznym obecnie w terenie wałem. W obrębie nawarstwień stwierdzono kilka poziomów użytkowania tej strefy datowanych od X do 1. ćw. XIII w. Najstarszy poziom łączyć należy z fragmentarycznie przebadanymi półziemiankami z 2. połowy X – X/XI w.; w rzucie były regularnie czworokątne o szerokości 4-5 metrów i zagłębione w piaszczystym podłożu około 1 m. Na reliktach tej zabudowy (ob. 48/01; 1050±70 BP) odsłonięto warstwę spalenizny z negatywem belki stanowiącą zapewne pozostałość młodszego budynku naziemnego w konstrukcji zrębowej (ob. 45/01). Nad nim odsłonięto pozostałości co najmniej dwóch młodszych poziomów z reliktami budynków naziemnych datowanych na 2. poł. XI – XI/XII w. i 1. poł. XII w. Najlepiej zachowane pozostałości zabudowy uchwycono wykopie 33/01, gdzie odsłonięto narożnik chaty zrębowej z regularnie czworokątnym paleniskiem kamiennym o wymiarach 1,1, x 1,1 m. Młodsze poziomy użytkowe w strefie przywałowej – reprezentowane przez warstwę spalenizny z węglami drzewnymi i paleniskiem kamiennym – związane były z XII i 1. ćwierć XIII w. Najmłodszy etap użytkowania tej części majdanu wyznaczają obiekty (ob. 1-4/01) odkryte bezpośrednio pod humusem o trudnej do określenia funkcji; dwa z nich mogły pełnić funkcję pieca (ob. 2 i 4/01) Z wewnętrznym skłonem wału należy łączyć wyklinowujące się w kierunku środka majdanu warstwy o charakterze demolacyjno-rumowiskowym związane. Jego istnienie w tym miejscu powinno być jednak zweryfikowane w trakcie dalszych badań.
Odmienną sytuację stratygraficzną stwierdzono natomiast w wykopach 31, 32, 34 i 36/01, położonych bliżej środkowej partii majdanu. Bezpośrednio pod humusem wyróżniono 17 obiektów o zróżnicowanej chronologii i funkcji (ryc. 19) oraz rów/fosę (ob. 22/01) o U-kształtnym profilu i głębokości około 125 cm, dzielącym wzdłuż linii E-W majdan grodziska na dwie części (2. poł. X-pocz. XI w.). Z tym samym horyzontem czasowym związana jest także jama magazynowa o regularnie owalnym rzucie i beczkowatym profilu ze ściankami wykładanymi plecionką (ob. 19/01; 1090±60 BP, 1100±60BP). Niewykluczone, że identyczne przeznaczenie mógł mieć fragmentarycznie zadokumentowany obiekt 20/01. Młodsze etapy zabudowy (XII – 1. ćw. XIII w.) reprezentował zespół 18 jam zlokalizowanych po obu stronach rowu, niektóre z nich naruszały jego strukturę (obiekty 14-16, 18, 21-32/01).
GRODZISKO (część centralna) STANOWISKO 3
Bardziej złożony układ nawarstwień kulturowych odsłonięto w centralnej części majdanu (wykopy 37/02 i 40/08-09) (ryc. 20). W obu wykopach zarejestrowano mocno skompresowane do grubości 1,1 m warstwy związane z wczesnośredniowiecznym fazą użytkową stanowiska. W ich obrębie wyróżniono 53 obiekty osadnicze. Z najstarszych horyzontów czasowych użytkowania majdanu (2 połowa VII-X wiek) pochodzą pojedyncze paleniska (ob. 111/08, 96/08). Kolejny etap użytkowania tej strefy grodu na X/XI i 1. ćw. XI w. reprezentowała grupa płytkich jam o bliżej nieokreślonej funkcji (ob. 73, 79, 84, 85, 90, 91/08); dwa z nich mogły o wannowatym profilu określono jako magazynowe (ob. 72/09 i 79/09). Z zabudową mieszkalną o charakterze naziemnym powiązano zalegające powyżej warstwy spalenizny z węglami drzewnymi, powstałe ze zniszczenia konstrukcji zrębowych (np. w-wa 28 z wykopu 40/08). W ich obrębie natrafiono między innymi na brązową zapinkę podkowiastą oraz brązową tarczkę ze złotą aplikacją solarną. Z zabudową mieszkalną powiązano kilkanaście głębokich jam posłupowych stanowiących element delimitacji powierzchni (zagroda? palisada?).
Z kolejnym poziomem użytkowania tego miejsca (2. poł. XI w.) powiązano warstwy stanowiące pozostałość po bliżej nieokreślonej zabudowie naziemnej (w-wy 18 i 20 z wykopu 40/08). Jeden z rekonstruowanych budynków miał zarys prostokątny w rzucie i wymiary 2,4 x 3,6 m (ob. 12/08); prawdopodobnie z kolejnym naziemnym budynkiem mieszkalnym można powiązać pozostałość pieca o konstrukcji kamiennej (ob. 29/08) w kształcie nieregularnego owalu i miąższości około 70 cm. Najmłodsze dwa poziomy osadnicze wyznaczały strefowo zalegające warstwy kulturowe i powiązane z nimi obiekty datowane na XII – 1. ćw. XIII w. Za resztki budynku naziemnego z 1. poł. XII w. uznano obiekt, którego długość wynosiła 5,5 m (ob. 26). Z końcowego etapu użytkowania tego miejsca pochodziły jamy magazynowe (np. ob. 8/08; w wypełnisku odkryto brązowy pierścionek i żelazny odważnik beczułkowaty z brązową koszulką). Dwa z nich miały ściany wyłożone materią organiczną/plecionka ? (ob. 9 i 10/08).
GRODZISKO (część N) STANOWISKO 3
Odmienny charakter nawarstwień kulturowych stwierdzono natomiast w północnej części grodziska, rozpoznanej częściowo w latach 60-tych i na początku 70-tych XX wieku. Założono tu dwa wykopy 41/08 i 44/13-14. W pierwszym z nich wyróżniono cztery główne poziomy użytkowania tej części grodu wczesnośredniowiecznego zadokumentowane w obrębie nawarstwień o miąższości od 0,4 do 0,7 m (9 warstw i 43 obiekty) (ryc. 21-22). Z najstarszym horyzontem datowanym na 2 poł. X – pocz. XI w. powiązano zespół 10 jam, w większości o funkcjach gospodarczych (ob. 37, 47, 49-51, 53-55, 60, 61). Z tej grupy trzy o głębokich od 1 do 2,2 m i gruszkowatym przekroju uznano za wędzarnie (ob. 37, 47, 60; w ich wypełnisku w warstwach spalenizny zalegały szczątki ryb (ryc. 22). Poza gospodarcze przeznaczenie mogły mieć jama 50 zawierająca naczynie wypełnione popiołem (1135±30 BP). Z młodszym etapem użytkowania tej strefy grodu (2. poł. XI w.) powiązano trzy jamy magazynowe o U-kształtnym wypełnisko (ob. 22, 35, i 50a). Dwa najmłodsze poziomy datowane na XII – 1. ćw. XIII w. były reprezentowane przez zalegająca na dużej powierzchni warstwę 2 z kilkoma przegłębieniami (ob. 17, 24, 33, 37a) oraz odsłonięte bezpośrednio pod humusem obiekty paleniskowe datowane na najmłodszą fazę funkcjonowania grodu (ob. 5-7) oraz dwa o funkcjach magazynowych (ob. 39 i 21). Reliktem budynku naziemnego był zapewne obiekt 4 o wymiarach 3,8 x 2,2 m.
W latach 2013-2014 w północno-zachodniej części majdanu, przy samej krawędzi formy terenowej, wytyczono dwa wykopy 44/13-14 i 44a/14. Zarejestrowano tu nawarstwienia odpowiadające pięciu poziomom zabudowy wczesnośredniowiecznej (ryc. 23-24). Najstarszy etap datowany na 4. ćw. X – 1. poł. XI w. reprezentowały dwa obiekty 23a i 23b. Pierwszy z nich o miąższości około 0,7 m, z wejściem od strony północnej i negatywowo zachowanym narożnikiem zinterpretowano jako półziemiankę. Zalegające wyżej nieckowate w przekroju jamy połączone w partii stropowej o miąższości dochodzącej do 2 m (obiekty 25a, 27) wydatowano na połowę XI wieku. W ich otoczeniu występowały negatywy posłupowe (ob. 27a-g, 28). Kolejny poziom wyznaczały jamy (ob. 19, 23, 26) z materiałem ceramicznym datowanym na 2. poł. XI w. Dwa z nich (ob. 19 i 23) można uznać za relikt zabudowy.
Młodszy poziom osadniczy (1. poł. XII w.) reprezentowało pięć obiektów (ob. 14, 20, 23, 25, 29). Dwa z nich zinterpretowano jako pozostałości pieców związanych z działalnością metalurgiczną (ob. 20 i 23) (ryc. 24). Zachowały się one w postaci owalnych w rzucie i nieckowatych w przekroju jam o średnicy od 1 do 1,7 m, ze stropem w postaci wyprażonej gliny i zalegającą poniżej warstwą kamieni i popiołów. Na najmłodszy poziom osadniczy (2. poł. XII – 1. ćw. XIII w.) składały się jamy o zróżnicowanej funkcji, w tym sześć stanowiące piecowisk (metalurgicznych) (ob. 1-4, 7 i 18). W obrębie jednego z nich (ob. 4) natrafiono m.in. na trzy kęsy czystego ołowiu o łącznej wadze powyżej 2 kg.
GRODZISKO (część E) STANOWISKO 3
W 2013 roku badaniami objęto również wschodnią część majdanu w miejscu największego obniżenia terenowego, gdzie domyślano się istnienia źródła wody (wykop 43/13). W sumie w obrębie 11 poziomów eksploracyjnych zadokumentowano ponad 40 warstw kulturowych związanych z okresem późnośredniowiecznym/nowożytnym oraz wczesnośredniowiecznym (ryc. 25-26). Ze względów bezpieczeństwa eksplorację wykopu zakończono na głębokości pięciu metrów od poziomu współczesnego gruntu. Poziom naturalny uchwycono jedynie w odwiercie sondażowym na głębokości około 7,8 m. Pierwotną konfigurację terenu u schyłku wczesnego średniowiecza wyznaczał spąg nieckowato zalegających nawarstwień zadokumentowany na głębokości 1,8-2,5 m. Poniżej występowały warstwy kulturowe związane z kolejnymi etapami użytkowania tego miejsca (warstwy 4-31). Większość z nich charakteryzowała się dużą zawartością substratu organicznego w postaci murszów, spalenizny, popiołu, węgli drzewnych oraz osadów gliniastych. W ich obrębie występowały ponadto połupane kamienie, liczne kości zwierzęce w tym dwie czaszki koni oraz fragmenty naczyń całkowicie obtaczanych, reprezentujących młodsze fazy lokalnej wytwórczości garncarskiej. Duże nachylenie zalegających w tym miejscu warstw, dochodzące nawet do 70 stopni, wskazywało, że w powstały one w miejscu głębokiego obniżenia (studni), której eksplorację podjęto dopiero w 2025 roku.