Grant NCN OPUS 23

Grant Narodowego Centrum Nauki (UMO-2022/45/B/HS3/01572) „Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie – chełmiński sedes regni principalis (projekt 5)”, Instytut Archeologii UMK w Toruniu, termin realizacji: 2023–2026 rok, kierownik: prof. dr hab. Wojciech Chudziak

Przedmiotem badań w szczególności jest grodzisko oraz sąsiadująca z nim osada podgrodowa. Tworzyły one wraz z rozległą nekropolią, centrum osadnicze identyfikowane z historycznym Chełmnem (Culmen) – najważniejszym ośrodkiem regionu leżącego nad dolną Wisłą określanego od jego nazwy (ziemia chełmińska; terra Culmensis). Jego rozwojowi sprzyjało zwłaszcza położenie na skrzyżowaniu szlaku nadwiślańskiego i lądowego prowadzącego z Rusi na Pomorze. Etnonim tego ośrodka łączyć należy z Górą św. Wawrzyńca, u podnóża której odkryto pozostałości z neolitu, wczesnej epoki żelaza, okresu wpływów rzymskich i starszych faz wczesnego średniowiecza. Jako zwarty kompleks osadniczy traktować go należy w zaawansowanej fazie jego rozwoju (XI-XII w.) jako wielofunkcyjny ośrodek  grodowy (castellum) o charakterze wczesnomiejskim w rodzaju urbs wielokrotne wzmiankowanych w kronice Galla. Rozpoznanie szczegółowej funkcji społeczno-politycznej i gospodarczej grodu i osady opracowanej w ujęciu dynamicznym stanowi warunek sine qua non interpretacji zmieniającej się roli tego ośrodka w regionie oraz jego związków ze strefą nadbałtycką i interiorem Niżu Polskiego, szczególnie Kujawami, Wielkopolską i Mazowszem. Domniemane są jego ścisłe związki ze strefą nadbałtycką (Dania, Prusy), Rusią i interiorem Niżu Polskiego, (Kujawy, Wielkopolska i Mazowsze) porównywalną na Pomorzu Nadwiślańskim jedynie z Gdańskiem. O jego powiązaniach dalekosiężnych świadczą liczne importy ze strefy skandynawskiej (zabytki runiczne, paciorki szklane, monety), pruskiej (zapinki, ozdoby) i ruskiej (tkaniny, krzyżyki, ozdoby, przęśliki, pisanki typu kijowskiego etc) ale i zachodnioeuropejskiej (liczne monety występujące w skarbach i jako tzw. znaleziska luźne). Duża liczba pochówków (około 1400 grobów) odkryta na pobliskim cmentarzu, wskazuje również na znaczący potencjał demograficzny tego ośrodka.

Usytuowane u podnóża Góry św. Wawrzyńca grodzisko, największe w regionie o nawarstwieniach kulturowych sięgających miejscami kilku metrów głębokości, badane było w XX i na początku XXI wieku jedynie w niewielkim zakresie (głównie gródek i relikty kościoła). Szerokopłaszczyznowej eksploracji wykopaliskowej wymaga zatem kilka stref majdanu (ryc. 1), przede wszystkim jego część zachodnia (A), gdzie wstępnie rozpoznano wielofazowe poziomy reliktów zwartej zabudowy mieszkalnej interpretowanej dawnej jako relikty wału (X–XIII wieku). Podobnie wyrywkowo przebadano dotąd północną część grodziska (B) stanowiącą domniemaną strefę działalności gospodarczej (ślady metalurgii czarnej) oraz część wschodnią (C), gdzie znajdowała się studnia, zapewne jedyne źródło pozyskania wody przez mieszkańców grodu. Wszystkie zaplanowane badania pozwolą dopełnić dotychczasowy obraz organizacji przestrzenno-funkcjonalnej grodu i rozstrzygnąć czy jego genezę należy łączyć z okresem plemiennym czy też wczesnopiastowskim?; czy mamy do czynienia z ciągłością użytkowania grodu, czy też możliwe jest wykazanie hiatusów w jego funkcjonowaniu?; wśród najważniejszych, bardziej szczegółowych pytań będzie również kwestia funkcji i układu przestrzennego zabudowy grodu synchronizowanej  z domniemanym miejscem kultu (konstrukcja kamienna) oraz reliktami kamiennej świątyni usytuowanymi u podnóża Góry św. Wawrzyńca.

Osada rzemieślniczo-handlowa in Culmine (dzisiejszy Kałdus) stanowiła bezpośrednie zaplecze usytuowanego u podnóża Góry św. Wawrzyńca grodu i razem z nim oraz pobliskimi trzema nekropolami, tworzyła zespół osadniczy identyfikowany z historycznym Chełmnem (Culmen) – najważniejszym ośrodkiem regionu określanego od jego nazwy (ziemia chełmińska; terra Culmensis). Rozpoznanie szczegółowej funkcji społeczno-gospodarczej osady opracowanej w ujęciu dynamicznym stanowi warunek sine qua non interpretacji zmieniającej się roli tego ośrodka w regionie oraz jego związków ze strefą nadbałtycką i interiorem Niżu Polskiego, szczególnie Kujawami, Wielkopolską i Mazowszem. O jego funkcji świadczy najstarsza dla ziemi chełmińskiej zapiska pochodząca zapewne z połowy XII wieku zachowana w dokumencie fundacyjnym klasztoru w Mogilnie, na rzecz którego miało być przekazywane „nonum forum cum tabernario”. Odkrycie reliktów domniemanej karczmy oraz materialne, aczkolwiek pośrednie świadectwa istnienia w tym miejscu targu, uwiarygodniają ten przekaz. Wymaga to szczegółowego opracowania wszystkich kategorii źródeł ruchomych i nieruchomych, uwzględniającego nowoczesne techniki badawcze. Szczególne znaczenie będzie miała w tym przypadku kompleksowa analiza technologiczno-stylistyczna ceramiki naczyniowej, której wyniki stanowić mogą podstawę do rozwarstwienia chronologicznego poszczególnych elementów przestrzeni reliktowej oraz weryfikacji zasadności dotychczasowej periodyzacji lokalnego garncarstwa i ewentualnie jej uszczegółowienia. Nie mniej ważne będzie również określenie struktury zabudowy i zasięgu peryferii osady. Jak dotąd na peryferii osady stwierdzono miejsca związane z wytwórczością garncarską (glinianki, piec garncarski) oraz pojedyncze ślady zabudowy sąsiadujące bezpośrednio z nekropolami. W celu weryfikacji układu przestrzennego osiedla konieczne jest jego rozpoznanie w czterech kluczowych miejscach (ryc. 2): krawędź formy terenowej, gdzie rozpoznano zabudowę półziemiankową z X wieku (A); strefa styku cmentarza z główną partią osady, miejsce potencjalnego występowania drogi prowadzącej w stronę bramy grodowej i zabudowy z VII–VIII wieku (B); miejsce nie rozpoznanej dotąd szerzej zabudowy, gdzie odkryto liczne akcesoria kupieckie z XI–XII wieku (C); strefa występowania pozostałości zabudowy czytelnych na zdjęciach lotniczych (XII–XIII wiek?) (D). Zaplanowane badania umożliwią weryfikacje dotychczasowej oceny rozwoju przestrzennego osady, a przede wszystkim interpretację funkcji zabudowy części peryferyjnej osiedla graniczącej z grobami. Unikatowy w skali ziemi chełmińskiej i całego Pomorza Nadwiślańskiego zespół źródeł pozyskany w trakcie dotychczasowych badań wykopaliskowych stanowi potencjalną podstawę do podjęcia wielu innych zagadnień dotyczących życia ówczesnych mieszkańców osiedla na zapleczu Góry św. Wawrzyńca. Na pierwszy plan wysunąć należy problem genezy osiedla i jego funkcji w okresie plemiennym (VII–X wiek). Już dawno sformułowano pogląd, że Góra św. Wawrzyńca stanowiła wtedy dla strefy chełmińsko-dobrzyńskiej centralny punkt postrzegany przez ówczesne społeczności w kategoriach symboliczno-mitycznych.

Złożoną jest również problematyka dotycząca funkcji tego osiedla w okresie piastowskim. W tym przypadku wyjaśnienia wymaga w pierwszej kolejności kwestia funkcji produkcyjnych osady. Bogaty zespół źródeł związanych z metalurgią (odpady produkcyjne, formy odlewnicze i narzędzia kowalskie), unikatowy w skali Pomorza Nadwiślańskiego pozwala upatrywać w tym miejscu centrum wytwórczości tego rodzaju. Wymaga to jednakże przeprowadzenie wielu analiz specjalistycznych, przede wszystkim metaloznawczych i petrograficznych ceramiki. Kolejny problem, który stać się ma przedmiotem opracowania dotyczy roli omawianego osiedla w systemie gospodarki książęcej oraz jego udziale w handlu lokalnym i dalekosiężnym. Opracowanie tego problemu umożliwia również reprezentatywny pod względem liczebności zespół źródeł numizmatycznych i akcesoriów kupieckich, a ponadto tzw. importów, które występując w różnych kontekstach stratygraficznych, stanowić mogą podstawę do wyjaśnienia tej kwestii. Bezpośrednio związana z tym zagadnieniem jest również kwestia rodzaju i kierunków kontaktów interregionalnych i interetnicznych mieszkańców Chełmna. Dotychczasowe studia dotyczące materiałów nekropolicznych z Kałdusa i opublikowane ostatnio wyniki badań genetycznych wskazują na obecność pod Górą św. Wawrzyńca osób pochodzących z innych regionów Europy (Ruś, Prusy, Skandynawia). Szczególne miejsce w tych rozważaniach zajmuje kontekst społeczno-polityczny elitarnych grobów komorowych odkrytych w Kałdusie i pochodzenie odkrytych w tych grobach osób. Lista zagadnień obejmuje również problem rodzaju rolniczej aktywności mieszkańców osady podgrodowej związanej z rolnictwem i hodowlą. Dzięki zaawansowaniu badań przyrodniczych i możliwości ich sfinalizowania przy okazji realizacji niniejszego projektu (badania archeobotaniczne – antrakologia i analizy makroszczątków oraz archeozoologiczne – tafonomia) podjęta zostanie próba odpowiedzi na pytanie o kierunek lokalnej gospodarki produkcyjnej stanowiącej podstawę bytu mieszkańców omawianego ośrodka. Istotne znaczenie będzie miało również w tym przypadku określenie w jakim stopniu zajęcia rolnicze mogły być domeną społeczności zamieszkującej osadę o ewidentnym profilu rzemieślniczo-handlowym, a w jakim, ludności okolicznych wiosek satelitowych.

W ramach projektu zaplanowane zostały następujące zadania:

Zadanie 1. Inwentaryzacja struktur zabytkowych metodą nieinwazyjną (metoda geomagnetyczna) i wykopaliskową (badania szerokopłaszczyznowe – sondażowo-wierceniowe) planowana na grodzisku w latach 2023–2025 oraz osadzie w 2023 roku.

Eksploracja wykopaliskowa wybranych punktów terenowych kluczowych z punktu widzenia rozpoznana układu przestrzenno-funkcjonalnego. Prace wykopaliskowe zostaną poprzedzone badaniami geomagnetycznymi. Wybór miejsc oparto na wynikach analizy zdjęć lotniczych, danych LiDAR oraz wcześniejszych wykopaliskach przeprowadzonych na grodzisku i osadzie.

Zadanie 2. Analizy opisowe i typologiczno-porównawcze źródeł ruchomych reprezentujących różne dziedziny wytwórczości przydomowej i rzemieślniczej (m. in. garncarstwo, metalurgia, złotnictwo, szklarstwo, rogowiarstwo, kamieniarstwo, tkactwo) oraz związanych z wymianą handlową (monety, odważniki, wagi).

W trakcie kilkunastu sezonów wykopaliskowych pozyskane zostało różnorodne spektrum źródeł obrazujących specyfikę lokalnego osiedla. Największy zasób źródeł prezentują naczynia ceramiczne, które w liczbie ponad 100 tysięcy reprezentują różne etapy rozwoju tego miejsca. Bardzo różnorodny, a zarazem wartościowy zasób źródeł przedstawiają przedmioty tzw. wydzielone (około 3 tysięcy), wykonane z różnych surowców (kość, poroże, glina, żelazo i metale kolorowe, szkło, bursztyn, kamień) reprezentujące różne dziedziny życia i zainteresowań miejscowej społeczności.

Zadanie 3. Dokumentacja rysunkowa ceramiki naczyniowej oraz tzw. zabytków wydzielonych. Wykonanie dokumentacji elektronicznej artefaktów pod kątem archiwizacji materiału źródłowego i publikacji.

W ciągu 11 lat badań osadnictwa w Kałdusie wykonano znaczną ilość dokumentacji terenowej w postaci rysunków wykonanych w skali 1:20, 1:10 (1 795 nr inwentarzowych), a także kolorowe fotografie (2 543 nr inwentarzowych) oraz filmy dokumentacyjne. Większość dokumentacji rysunkowej wymaga digitalizacji, co pozwoli na jej dalsze wieloaspektowe opracowanie, a także stworzenie cyfrowej wersji konfiguracji badanego miejsca i różnych jego wizualizacji, z uwzględnieniem funkcji i chronologii warstw kulturowych i pokrewnych obiektów osadniczych.

Zadanie 4. Opracowanie chronologii źródeł. Analizy radiowęglowe 14C z materiałów organicznych pochodzących z osady i grodziska w Kałdusie.

W trakcie dotychczasowych lądowych badań reliktów infrastruktury osiedla w Kałdusie pozyskano liczne materiały źródłowe wymagające zastosowania metod datowania radiowęglowego. Dotychczas dla osady (stanowisko 2) w Kałdusie dysponujemy stosunkowo jeszcze nieliczną serią datowań radiowęglowych. Dysponując jednak bardzo licznym materiałem organicznym (łącznie 1194 próby), w postaci węgli drzewnych oraz ziarniaków roślin przewidziano wykonanie w sumie 30 dat radiowęglowych dla wybranych, reperowych zespołów reprezentujących różne fazy użytkowania osiedla.

Zadanie 5. Wykonanie specjalistycznych analiz ekofaktów pozyskanych z badań prowadzonych na grodzisku oraz osadzie, prowadzone pod kątem określenia chronologii i funkcji stanowiska; analiza archeobotaniczna materiałów roślinnych oraz  analiza archeozoologiczna kości zwierzęcych. Ponadto analiza petrograficzna surowców skalnych i ceramiki naczyniowej oraz analizy metaloznawcze i chemiczne przedmiotów zabytkowych wraz z ich konserwacją.

Różnorodność materiałów źródłowych, często ich wyjątkowość wymagać będzie wykonania specjalistycznych analiz. Między innymi wykonane zostaną analizy metaloznawcze czy numizmatyczne. Zaplanowano również kontynuowanie dotychczasowych prac związanych z analizą archeozoologiczną i archeobotaniczną materiałów roślinnych.

Zadanie 6. Opracowanie analityczno-źródłowe wraz z interpretacją kontekstu społeczno-politycznego i ekonomicznego funkcjonowania zespołu osadniczego w Kałdusie oraz publikacja 2–3 artykułów w czasopismach znajdujących się na liście Q1 bazy Web of Science. Przygotowanie publikacji „Wczesnośredniowieczna osada rzemieślniczo-handlowa w Kałdusie”(seria Mons Sancti Laurentii, tom 10).

W planowanej publikacji i artykułach zaprezentowane zostaną wyniki studiów zespołu naukowo-badawczego zaangażowanego w realizację projektu. Przygotowywana monografia zostanie podzielona na część analityczną oraz źródłową.

Zadania obecnie realizowane

◄ Wykonano analizy metaloznawcze wykorzystujące metodę skaningowej mikroskopii elektronowej (Scanning Electron Microscopy – SEM) z systemem EDS (Energy Dispersive Spectroscopy) Z kolei powierzchniową identyfikację pierwiastków wykonano energodyspersyjnym spektometrem rentgenowskim (EDX) do mikroanalizy Quantax 200 z detektorem XFlash 4010 produkcji Bruker AXS w zakresie stężeń 0,1–100% masowych. W sumie w ten sposób zbadano aż 53 monety spośród 94 egzemplarzy, w tym między innymi jeden dirham, 4 monety zachodnioeuropejskie, 29 denarów krzyżowych, 13 denarów piastowskich oraz 3 imitacje monet, fałszerstwo monet i fragment próby menniczej. Ponadto niektóre z przedmiotów przebadano metodą spektroskopii fluorescencji rentgenowskiej (XRF – X-Ray Fluorescence). Spektroskopię fluorescencji rentgenowskiej zastosowano w przypadku 11 denarów.

Równocześnie ww. metodom badawczym poddane zostały wybrane akcesoria kupieckie oraz pochodzące z grodziska kęsy ołowiane.

Badania zostały wykonane na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, na Wydziale Chemii (Pracownia Analiz Instrumentalnych) oraz na Wydziale Sztuk Pięknych (Katedra Konserwacji-Restauracji Architektury i Rzeźby); na Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie (Wydział Odlewnictwa, Katedra Tworzyw Formierskich, Technologii Formy i Odlewnictwa Metali Nieżelaznych) oraz na Uniwersytecie w Melbourne w Australii.

◄ Pod opieką promotorską dr hab. Jacka Bojarskiego. prof. UMK realizowane są dwie prace magisterskie „Obiekty związane z działalnością metalurgów na terenie grodziska w Kałdusie” oraz „Wczesnośredniowieczna wytwórczość żelazna na terenie osady w Kałdusie (stanowiska 1, 2, 4)”. Warto w tym miejscu nadmienić, że w 2024 roku została obroniona praca licencjacka „Obiekt 1216 z wczesnośredniowiecznej osady w Kałdusie, stanowisko numer 2. Funkcja i chronologia”

◄ W ramach projektu dotychczas ukazały się następujące artykuły:

Magdalena Matczak, Tomasz Kozłowski, Wojciech Chudziak, The social status of disabled individuals in early medieval Culmen in Poland, Archaeologia Historica Polona 31, 2023, pp. 271–296 https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/55657/43520

Magdalena Kozicka, Kamil Adamczak, Łukasz Kowalski, Dominika Kofel, Wojciech Chudziak, Piotr Błędowski, Jacek Bojarski, Ryszard Kaźmierczak, Marcin Weinkauf, Radiocarbon dataset for the TRB central-place at Kałdus, Poland, Data in Brief 55, pp. 1–9, 2024 https://doi.org/10.1016/j.dib.2024.110707

Wojciech Chudziak, Marcin Weinkauf, Jacek Bojarski, Ryszard Kaźmierczak, At The Crossroads of Trade Routes. Pre-Teutonic Chełmno, Poland, Global Journal of Archaeology & Anthropology, Volume 14, Issue 2, 2024
https://juniperpublishers.com/gjaa/GJAA.MS.ID.555881.php

Magdalena Matczak, Tomasz Kozłowski, Wojciech Chudziak, Osteobiographies of Disability and Emotions in Medieval Culmen, Poland, Journal of Medieval History 51, 2025, pp. 216-236. https://doi.org/10.1080/03044181.2025.2484249

◄ Tematyka dotycząca wczesnośredniowiecznego zespołu osadniczego w Kałdusie pojawiła się w referatach wygłaszanych na następujących konferencjach:

VIII Kongres Mediewistów Polskich pod hasłem „Władza-korona-terytorium”, Gniezno, 17–20 września 2025 rok,

1. Chudziak, Nadwiślański gród w Chełmnie i ziemia chełmińska w pierwszej monarchii piastowskiej referat
2. Szczepanik, W. Chudziak, Ołtarz kamienny-kopiec-miejsce centralne. O znaczeniu i funkcji konstrukcji kamiennej odkrytej w Kałdusie na tle porównawczym referat
3. Miśta-Jakubowska, W. Chudziak, D. Rozmus, R. Czech-Błońska, T. Stolarczyk, P. Paruzel, J. Bojarski, J. Karasiński, K. Tetfejer. At the dawn of Polish coinage poster

Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce – 40 lat później, ECEG CHĘCINY, 5–7.11.2025 rok

1. Bojarski, P. Błędowski, R. Kaźmierczak, M. Weinkauf, W. Chudziak, Kujawy i strefa chełmińsko-dobrzyńska referat
2. Chudziak, A. Musiałowski, P. Błędowski, R. Kaźmierczak, J. Bojarski, M. Weinkauf, Cyrkulacja srebra monetarnego w przedlokacyjnym Chełmnie poster

Sesja Pomorzoznawcza, Puck, 19–21 listopada 2025 rok

1. Kaźmierczak, M. Weinkauf, J. Bojarski, P. Błędowski, W. Ochotny, W. Chudziak, Badania wczesnośredniowiecznego zespołu osadniczego w Kałdusie w latach 2023–2025, gm. Chełmno