CMENTARZYSKO STANOWISKO 4

Kolejne stanowisko, na którym odkryto groby szkieletowe, znajduje się w obrębie południowej partii kompleksu osadniczego w Kałdusie (stanowisko 4). Ta część terenu ograniczona jest od południa poprzecznym rozcięciem erozyjnym o długości ponad 150 m, wypłycającym się w kierunku wschodnim. Na granicy dolinki znajduje się podłużna wydma, której kulminacja wznosi się ponad otaczający teren 2,5–3 m (Szmańda, Luc, Lankauf 2004, s. 24–25; Bednarek i in. 2004, s. 190–192). Powierzchnia stanowiska została sztucznie zniwelowana, tak że zatarła się jej pierwotna forma. Od północy części występuje szerokie obniżenie o głębokości 1–1,5 m, oddzielające w sposób naturalny to stanowisko od położonych w sąsiedztwie stanowisk 1 i 2.

Pierwsze badania wykopaliskowe na tym stanowisku przeprowadził w 1897 r. Konrad Lakowitz z Muzeum Prowincjonalnego w Gdańsku. Informacje o odkrytych tu grobach odnoszono, niesłusznie, do stanowiska 1 (por. Łęga 1930; Drozd 2006, s. 17, przypis 10). Odkryto wówczas na powierzchni 9,5 ara 160 grobów, których sumaryczny opis został przedstawiony w sprawozdaniu rocznika Muzeum Gdańskiego (Amtlicher Bericht 1898, s. 58–59). Niestety, nie zachowała się żadna dokumentacja z tych badań. Prawdopodobnie wykopy znajdowały się w zachodniej części stanowiska, o czym świadczą występujące w tej partii liczne ślady poeksploracyjne. W obrębie cmentarzyska musiały pierwotnie występować dość znaczne deniwelacje, które utrwaliły się w różnej głębokości zalegania pochówków: najpłytsze jamy odsłonięto w części zachodniej stanowiska (zaledwie 20 cm pod warstwą orną), najgłębsze zaś w części wschodniej (do 1,5 m).

W trakcie systematycznych prac eksploracyjnych prowadzonych w latach w latach 2000–2005 przez IA UMK przebadano obszar o powierzchni 43 arów, na którym odsłonięto 460 grobów zawierających 466 pochówków (w tym podwójne). Odsłonięto również 22 jamy grobowe nie zawierające szczątków kostnych oraz cztery pochówki zwierzęce (obiekty 75, 136, 880 i 908) (Chudziak red. 2010; Bojarski 2020).

W przestrzeni cmentarzyska wydzielono cztery strefy (A–D) użytkowania nekropoli. Strefa A o powierzchni 18 arów obejmowała wschodnią i północną część stanowiska i zaliczono do niej 331 grobów. W tej strefie zagęszczenie pochówków było największe. Jamy grobowe stykały się ze sobą lub nakładały jedna na drugą w ramach 3 lub 4 poziomów. Przede wszystkim obszar ten charakteryzuje wyraźnie wyższy udział grobów dziecięcych, zalegających w najwyższym poziomie cmentarzyska, aż 43% jam z tej strefy zawierało szkielety osobników zmarłych w wieku 0–14 lat. Długi okres użytkowania tej partii cmentarza manifestował się również w zmieniających się parametrach wielkościowych jam – obok wąskich, ściśle dopasowanych do wieku i wzrostu zmarłego, występowały duże, mieszczące trumny drewniane lub różnego rodzaju obstawy z dranic drewnianych. Zmieniała się również głębokość grobu: najstarsze wkopywane były nawet 1,5 m poniżej poziomu gruntu; najmłodsze zaś średnio jeden metr płycej. Z tą strefą związane były groby komorowe (7 na 8 rozpoznanych). Wokół dwóch z nich (grób 13 i 60) występowała pusta, dookolna przestrzeń, która może świadczyć o istnieniu sztucznego ogrodzenia lub nawet nasypu, symbolicznie oznaczającego miejsce pochówku. Taki sam sposób wydzielenia z przestrzeni cmentarza zastosowano dla grobu 125 (zachował się wyraźny negatyw płotu). Luźniejszy układ grobów charakteryzował część południową tej strefy, zlokalizowaną przy krawędzi dolinki. Tutaj groby zalegały najwyżej na dwóch poziomach, oddzielone od siebie wolnymi przestrzeniami. Układ ich wyraźnie nawiązywał do pierwotnej topografii terenu i biegł po łuku, równolegle do krawędzi obniżenia.

Strefę B tworzyły groby położone w pasie o szerokości 15 m i długości 40 m w południowej części stanowiska, bezpośrednio przy krawędzi dolinki. Na powierzchni ponad 5 arów znajdowało się 67 jam. Układ grobów był dość regularny, zbliżony do rzędowego. Jamy miały czytelne, średniej głębokości wkopy i orientowane były w zdecydowanej większości wzdłuż linii W–E. W połowie grobów zachowały się ślady drewnianych konstrukcji, w jednym przypadku były to pozostałości komory z drewna (grób 453).

Strefę C wydzielono w partii NW cmentarzyska; obejmowała ona swym zasięgiem około 5 arów z 67 jamami grobowymi. Groby tworzyły dwa rzędy biegnące wzdłuż linii N–S. Po obu ich stronach można rozpoznać fragmenty kolejnych szpalerów, złożonych z kilku jam usytuowanych równolegle do siebie. Groby w tej strefie zalegały na dwóch, maksymalnie trzech poziomach. Jamy orientowane były wzdłuż osi W–E, ale wśród nich wyróżniały się pochówki sytuowane wzdłuż linii SW–NE, reprezentujące młodszy poziom cmentarza. Podobnie jak w strefie B, dominowały tu groby osobników dorosłych. Strefa ta charakteryzowała się płytkim zaleganiem pochówków (od 20 do 50 cm), co można powiązać z prowadzonymi w tej partii terenu pracami wykopaliskowymi. Wydaje się, że obszar badany przez Lakowitza w 1897 r. znajdował się bezpośrednio na zachód od strefy C.

Strefa D zajmowała skrajną SW część nekropoli, położoną na stoku i szczycie pagórka wydmowego. Na powierzchni około 1,5 ara odsłonięto 17 mocno zniszczonych grobów. Występowały tu groby orientowane wzdłuż osi W–E oraz N–S (dwa najbardziej skrajne pochówki). Być może groby te stanowią kontynuację pochówków ze strefy B, na co brak jednak dostatecznych dowodów, ponieważ przestrzeń pomiędzy obiema strefami nie została rozpoznana. Na północ od strefy D nie odkryto żadnych obiektów związanych z wczesnym średniowieczem, co należy łączyć z prowadzonymi w tej partii terenu badaniami Lakowitza.

Na podstawie wieloaspektowej analizy cech formalnych cmentarzyska, w tym zasad organizacji przestrzeni, wzajemnych relacji stratygraficznych grobów, typów konstrukcji grobowych, a także wyników analizy składników wyposażenia (w tym monet) oraz dat radiowęglowych konstrukcji drewnianych, organiki i kości ludzkich ustalono ramy funkcjonowania tego cmentarzyska.

Faza 1 – 4. ćw. X – 1. poł. XI w. (użytkowana strefa A); w jej obrębie wydzielono dwie podfazy: 1a (4. ćw. X–X/XI w.), 1b (X/XI–1. połowa XI w.).

Faza 2 – od 2. poł. XI – do poł. XII w.; podzielona na dwie podfazy różniące się sposobem pochówku: podfaza 2a (lata 40. XI–XI/XII w., 1. połowa XII? w.) – zmarłych grzebano w strefie A w jamach orientowanych wzdłuż osi SWW–NEE oraz w odseparowanych grobach orientowanych na linii N–S w układzie na boku w pozycji przykurczonej lub na brzuchu; podfaza 2b (2. poł. XI?– 1. poł. XII w.), w zmarłych grzebano w rzedowych grobach w strefie B na osi W-E.

Faza 3 – 2. poł. XII – pocz. XIII w.; zmarłych chowano w strefie strefa C w grobach rozmieszczonych w regularnych rzędach, w trumnach lub obstawach drewnianych, oraz w strefie D w SW cmentarzyska (strefa D). W fazie tej użytkowano również najstarszą część nekropoli (strefa A), w której grzebano głównie dzieci.

galeria zdjęć