CMENTARZYSKO STANOWISKO 1
Najbliżej Góry św. Wawrzyńca usytuowane jest stanowisko 1, zajmujące trójkątny wyodrębniony cypel o powierzchni około 1 ha. Od grodziska oddziela je głęboki parów odprowadzający wody w kierunku doliny Wisły. Granicę zachodnią i południowo-zachodnią wyznacza krawędź wysoczyzny o dużym spadku terenu. W obrębie tego obszaru występuje piaszczysta ekspozycja terenowa, obecnie silnie zdegradowana w wyniku eksploatacji piasku rozpoczętej jeszcze w XIX w. Od południa i wschodu występują niewielkie obniżenia, które w sposób naturalny rozdzielają to stanowisko od sąsiednich. Pierwotnie dno tych naturalnych rynien znajdowało się nawet do 2 m niżej niż obecnie. Na stanowisku prowadzono wielokrotnie prace wykopaliskowe zapoczątkowane przez przypadkowe odkrycia grobów w 2. poł. XIX w. Do 1905 r. badacze związani z ośrodkami muzealnymi w Gdańsku, Toruniu, Chełmnie i Grudziądzu (m.in. Abraham Lissauer, Konstantin Florkowski, Paul Kumm i Kazimierz Chmielecki) odkryli na obszarze około 25–30 arów do 400 grobów (Łęga 1930, s. 610–611; Drozd 2006). Materiały z tych badań w większości zaginęły.
Systematyczne prace wykopaliskowe wznowiono po II wojnie światowej. W 1957 r. pod kierunkiem Eleonory Byrskiej-Kaszewskiej, Jana Kucharskiego i Henryka Wiklaka z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi przeprowadzono systematyczne badania ratownicze. Objęto nimi teren o powierzchni 3,5 ara, odkrywając 77 grobów zawierających 78 pochówków. W dość krótkim czasie wyniki tych prac zostały opublikowane (Wiklak 1959/1960; Kaszewska 1960; Stawska 2006), a przedmioty z wyposażenia grobowego, podobnie jak i dokumentacja ostatecznie trafiły do Muzeum Okręgowego w Toruniu.
Od 1997 roku badania na stanowisku prowadził Instytut Archeologii UMK. Pierwszy etap prac zakończony w 1999 roku podsumowano w monografii cmentarzyska, w której skatalogowano 142 groby (uwzględniono również pochówki odkryte w 1957 roku) (Chudziak red. 2006). Kolejne prace terenowe realizowano w latach 2005, 2010–2011 i wreszcie 2014–2015 i w 2020 roku (Bojarski 2020). W sumie w ponad dwóch dekad (1997–2020) na powierzchni 17 arów odkryto 177 grobów szkieletowych, zawierających 182 pochówki (nie licząc kilkudziesięciu jam osadniczych związanych z osadą położoną po północnej stronie nekropoli. Pod względem wyposażenia cmentarzysko to zalicza się do średnio bogatych; inwentarze grobowe odkryto w 124 pochówkach z 260 badanych od 1957 r. (47,7% ogółu).
Występujące na omawianym stanowisku groby szkieletowe koncentrowały się w trzech miejscach (strefy A–C) rozdzielonych przez dwa wyrobiska. Zwarte zgrupowanie, z regularnym prawie rzędowym układem grobów, orientowanych wzdłuż linii W–E, występowało w północno-wschodniej części cmentarzyska (strefa B), gdzie odsłonięto 71 jam z prawdopodobnie najmłodszego horyzontu istnienia nekropoli (XII/XIII – 1. ćwierć XIII w.). Nie jest jednak wykluczone, że strefa ta była wykorzystywana do grzebania zmarłych również wcześniej, na co wskazuje zniszczony przez obiekt 537 grób 169. Granicę tej strefy, a jednocześnie zasięg wschodni całego cmentarzyska wyznaczał obiekt 126, rów – półkoliście obiegający wyniosłość terenową od strony wschodniej i południowo-wschodniej, uchwycony na odcinku około 70 m. Część północna rowu łączyła się z naturalnym obniżeniem, sztucznie pogłębionym (ob. 180), którym spływał z wysoczyzny nadmiar wód opadowych (jego ujście znajdowało się w bocznej dolince erozyjnej). Nieckowaty w profilu rów miał szerokość 2,5–3 m i głębokość dochodzącą do prawie 2 m. Z analizy relacji stratygraficznych wynika, że obiekt 126 powstał w ostatniej fazie funkcjonowania osiedla i/lub cmentarza, ponieważ nie odkryto po jego wschodniej stronie reliktów zabudowy, stwierdzono zaś trzy ułożone w jednym rzędzie jamy grobowe (nr 52, 54 i 55), częściowo przecięte przez ten rów. Niewielkie skupisko zniszczonych pochówków (23 groby) wyróżniono w północno-zachodniej części stanowiska (strefa A). Kości zalegały płytko na dwóch poziomach o odmiennym ułożeniu względem stron świata szkieletach (wzdłuż osi E–W oraz NWW–SEE).
Największe skupisko grobów (strefa C) znajdowało się w południowej części stanowiska (łącznie z odkrytymi w 1957 r. zarejestrowano w tej partii 164 groby). Ich chronologię należałoby odnieść do końca XI i 1. poł. XII w. W obrębie tej strefy wyróżniono pochówki różniące się układem względem stron świata: 1) orientowane na linii W–E, zlokalizowane w partii zachodniej, 2) na osi NWW–SEE, w części wschodniej tego obszaru, 3) na osi SW–NE w południowej części cmentarzyska. Te odmienności można tłumaczyć ich różnoczasowością. Potwierdza to schemat relacji stratygraficznych tej strefy. Wynika z niego, że zmarłych grzebano na 2 lub 3 poziomach, a w części położonej bliżej kulminacji groby zalegały aż na czterech poziomach. Prawdopodobnie północny zasięg strefy C pokrywał się z pierwotną kulminacją terenu, na której w trakcie badań A. Lissauera odkryto kilkadziesiąt grobów. W części południowej tej strefy naturalną granicę wydaje się stanowić bliska krawędź wysoczyzny i obniżenie terenu, do którego dochodzi południowo-zachodni kraniec rowu – obiektu 126, jednocześnie granica wschodnia nekropoli.
galeria zdjęć
