 Fot. 1. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie koło Chełmna, woj. kujawsko-pomorskie. |
Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie - historyczne Chełmno, największy w tej części Słowiańszczyzny Zachodniej ośrodek społeczno-gospodarczy i polityczny o znaczeniu ponadlokalnym. Zespół ten o powierzchni 15 ha usytuowany jest na wysokiej krawędzi doliny Wisły, bezpośrednio przy Górze św. Wawrzyńca, stanowiącej pozostałość po grodzie łużyckim. Rozwój ośrodka chełmińskiego związany był z istnieniem przy Górze św. Wawrzyńca miejsca kultu pogańskiego, stanowiącego centrum organizacji życia społeczno-kulturowego wspólnoty lokalnej już w dobie plemiennej. W 2 połowie X wieku miejsce to przejęli Piastowie w trakcie podboju Pomorza Nadwiślańskiego. Utworzono tu ośrodek władzy politycznej i kościelnej typu sedes regni principalis. Na początku XI wieku rozpoczęto budowę fortyfikacji grodowych oraz murowanej świątyni chrześcijańskiej. Korzystne położenie na skrzyżowaniu szlaków handlowych i komunikacyjnych zdecydowało o wzroście rangi ośrodka, porównywalnej w odniesieniu do Pomorza Wschodniego tylko z Gdańskiem. Kryzys ośrodka związany był z reakcją pogańską z lat 30. XI wieku, kiedy to zaniechano budowy bazyliki. W XII-XIII wieku Chełmno pełniło rolę stolicy kasztelanii. Ostateczny kres słowiańskiemu Chełmnu przyniosły najazdy pruskie z lat 20. XIII wieku.
Badania archeologiczne zainicjowano w Kałdusie w końcu XIX wieku. Od 1996 roku trwają szerokopłaszczyznowe prace wykopaliskowe prowadzone przez Instytut Archeologii UMK w Toruniu. Objęły one wszystkie części składowe zespołu osadniczego, tj. grodzisko (stan. 3) i położone na południe od Góry św. Wawrzyńca osadę podgrodową (stan. 2) oraz cmentarzyska znajdujące się na stanowisku 1, 2 i 4 [fot. 1].
GRODZISKO.
Badania prowadzono w latach 1996-2002. Miały one dwa główne cele: 1) odsłonięcie i rekonstrukcja układu przestrzennego oraz określenie funkcji i chronologii najstarszej w tej części Pomorza budowli sakralnej [fot. 2 i 4], 2) rozpoznanie charakteru zabudowy wewnętrznej grodu. Fragmenty fundamentów oraz zachowane w partii przyziemia resztki muru obwodowego [fot. 3] bazyliki trójnawowej zakończonej trzema apsydami odkryto w południowej części majdanu u podstawy wału [fot. 5]; wymiary budowli wynosiły 37 x 17 m [fot. 5]. Natrafiono również na pozostałości kaplicy, związanej bezpośrednio z zachodnią ścianą kościoła. Pod fundamentem kaplicy odkryto konstrukcję kamienną z 2 połowy X wieku, interpretowaną jako ołtarz związany z lokalnym kultem pogańskim. Na ślady kultu pogańskiego natrafiono także w warstwach zalegających powyżej rozwaliska bazyliki, datowanych na XII wiek. W dwóch odkrywkach przy zachodniej krawędzi grodziska zadokumentowano nieczytelne na powierzchni relikty wału drewniano-ziemnego z dwóch faz rozbudowy grodu [fot. 6]. Na majdanie odsłonięto liczne jamy gospodarcze.
 Fot. 2. Kałdus, stanowisko 3. Widok na wschodnią część reliktów bazyliki z 1 połowy XI wieku |  Fot. 3. Kałdus, stanowisko 3 (grodzisko). Plan bazyliki z 1 połowy XI wieku z zachowanymi partiami ścian obwodowych oraz rowów fundamentowych |
 Fot. 4. Kałdus, stanowisko 3. Fragment południowego muru obwodowego bazyliki (fot. W. Chudziak) | |
 Fot. 5. Kałdus, stanowisko 3 (grodzisko). Model bazyliki |  Fot. 6. Kałdus, stanowisko 3 (grodzisko). Odsłonięta część stratygrafii z widocznymi reliktami sprasowanego wału obronnego w zachodniej partii majdanu (fot. A. Janowski) |
CMENTARZYSKO.
Odkryte w latach 1997-2003 w obrębie trzech stanowisk pochówki składają się na jedną z największych nekropoli wczesnośredniowiecznych w tej części Polski. Dotychczas odsłonięto, uwzględniając badania starsze, ponad 1000 grobów szkieletowych pochodzących z przełomu X/XI do początku XIII wieku. Najstarsze groby zlokalizowano na stanowisku 4.
Obok typowych pochówków w układzie rzędowym [fot. 7] występowały tu także groby wyróżniające się pod względem formy i bogactwa wyposażenia, tzw. groby komorowe, nawiązujące do grobów charakterystycznych dla obszarów Skandynawii, a zwłaszcza Danii [fot. 8]. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują groby 13 [fot. 9], 60 [fot. 10] i 125. Znaczny odsetek stanowiły także groby o nietypowym układzie szkieletów, niezgodnych z eschatologią chrześcijańską. Zmarłych układano w nich wzdłuż osi N-S, w pozycji silnie skurczonej [fot. 11] lub na brzuchu. W 17 grobach odkryto monety. Wśród nich wyróżniał się grób 210 zawierający depozyt srebrny [fot. 12].
 Fot. 7. Kałdus, stanowisko 4 (cmentarzsyko). Widok ogólny na północno-wschodnią część cmentarzyska (X/XI-XII w.)(fot. P. Biarda) |  Fot. 8. Kałdus, stanowisko 4. Rekonstrukcja grobu komorowego |  Fot. 9. Kałdus, stanowisko 4. Grób 13 - komorowy (1 poł. XI w.) (fot. J. Bojarski) |
 Fot. 10. Kałdus, stanowisko 4. Grób 364 - komorowy (1 poł. XI w.) (fot. J. Bojarski) |  Fot. 11. Kałdus, stanowisko 4. Nietypowy pochówek w pozycji skurczonej (fot. P. Biarda) |  Fot. 12. Kałdus, stanowisko 4. Depozyt srebrny złożony w grobie (fot. J. Bojarski) |
Jednym z ciekawszych jest grób 256, w którym odkryto dwa szkielety kobiety i mężczyzny [fot. 13]. Młodsze groby datowane na XII-początek XIII wieku, zlokalizowano na wszystkich trzech stanowiskach, jednak największa ich liczba wystąpiła na stanowisku 1. Obszar cmentarzyska od zabudowy mieszkalnej oddzielały dwa rowy odkryte na stanowiskach 1 i 2 [fot. 14]. W XII wieku nastąpiło znaczne powiększenie powierzchni nekropoli.
 Fot. 13. Kałdus, stanowisko 4. Pochówek podwójny mężczyzny i kobiety (fot. J. Bojarski) |  Fot. 14. Kałdus, stanowisko 1 Przekrój przez zasypisko rowu oddzielającego wczesnośredniowieczną osadę od cmentarzyska |
OSADA.
W trakcie dwóch sezonów badawczych (2002-2003) na powierzchni około 18 arów odsłonięto 340 obiekty osadnicze o zróżnicowanej chronologii i funkcji [fot. 15]. Z reguły były to wolnostojące paleniska oraz piecowiska [fot. 16, 17], usytuowane w pobliżu kilku domostw. Interesujące wydają się również pozostałości po palisadzie oraz budynkach mieszkalnych [fot. 18, 19]. Stanowiły one relikty zabudowy mieszkalnej oraz rzemieślniczo-produkcyjnej osiedla.
Efektem prowadzonych prac było również odsłonięcie śladów osadnictwa z najstarszej fazy zasiedlenia ziemi chełmińskiej w okresie wczesnego średniowiecza (2 połowa VII wieku). Na podstawie analizy zawartości kulturowej jam przyjęto, iż czas funkcjonowania osiedla przypada na okres od 2 połowy X do początków XIII wieku.
 Fot. 15. Kałdus, stanowisko 2 (osada). Plan osady widoczny z lotu ptaka (VII/VIII-XIIw.)(fot. P. Biarda) |  Fot. 16. Kałdus, stanowisko 2 (osada). Przekrój przez jamę piecowiskową (fot. P. Biarda) |
 Fot. 17. Kałdus, stanowisko 2 (osada). Przekrój przez jamę piecowiskową (fot. P. Biarda) |  Fot. 18. Kałdus, stanowisko 2 (osada). Jama gospodarcza (fot. P. Biarda) |
 Fot. 19. Kałdus, stanowisko 2 (osada). Pozostałość budynku mieszkalnego zagłębionego w ziemię (fot. P. Biarda) | |
